Mitt eigið net

Sum okkar skilja ekkert nema sjá það í tölum eða á grafi, ekki heldur stjórnmálaskoðanir. Þess vegna eru til alls kyns spurningalistar til að reyna að staðsetja okkur í litrófi stjórnmálanna, t.d. The World’s Smallest Political Quiz og The Political Compass.

Algengt þema í þessum kerfum er að skila tvívíðri niðurstöðu, skipt í efnahagsmál og einstaklingsmál. Til dæmis skilar The Political Compass bæði láréttri og lóðréttri staðsetningu á grafi. Lárétta hnitið (vinstri/hægri) táknar stjórnlyndi eða frjálslyndi í málefnum atvinnulífs og hagkerfis (t.d. „finnst þér að skattar eigi að vera mjög háir og félagsaðstoð mjög sterk?“), en lóðrétta hnitið (upp/niður) táknar stjórnlyndi eða frjálslyndi í málefnum félagsmála og einkalífs (t.d. „finnst þér að ríkið eigi að setja reglur um leyfilega kynhegðun fullorðins fólks?“).

Á lárétta ásnum finnst gott og velviljað fólk langleiðina út á báða kanta. En enginn ætti að láta góma sig ofarlega á þessu grafi. Þeir sem vilja að ríkið stjórni einkalífi fólks sem allra mest eru ekki með öllum mjalla. Neðan miðjunnar er ég í góðum félagsskap, með mannvinunum Gandhi og Friedman og Nelson Mandela. Hinum megin eru Stalín og Hitler. Og Thatcher. Og reyndar flestallir stjórnmálamenn.

Ekki er algengt að stjórnmálamenn taki svona próf sjálfviljugir — a.m.k. ekki þannig að þeir gefi upp niðurstöðuna. Forsprakkar The Political Compass rýna því í opinber ummæli og rit og þingatkvæði og embættisfærslur þekktra stjórnmálamanna til að staðsetja þá á þessum kompási. Nú hafa þeir leikið þann leik með hina þekktari frambjóðendur í forkosningunum til embættis Bandaríkjaforseta í ár.

Niðurstaðan er skýr: frambjóðendurnir eru næstum allir í efri hægri fjórðungnum á grafinu. Aðeins tveir smokra sér niður fyrir miðju. Annar þeirra er Mike Gravel, sá sem gaf út þessa stórfurðulegu mállausu kosningaauglýsingu þar sem hann starir þögull í myndavélina í rúma mínútu, ranglar síðan spölkorn frá, tekur upp stóran stein og hendir út í vatn, og gengur svo á brott.

Ganga má út frá því sem vísu að næsti Bandaríkjaforseti verði lóðréttur nágranni Stalíns á efri helmingi hins pólitíska kompáss. Það er víst ekkert nýtt.

Iðnaðarráðherra fjallar á netmiðli sínum um fyrirtækið Becromal, sem:

framleiðir það sem við höfum kallað aflþynnur. Það er íslenskun á útlenska orðinu “capacitor”. Aflþynnur eru rafhúðaðar álþynnur sem eru notaðar í rafþéttaiðnaði.

Ef ráðherra hefði leitað til Orðanefndar RVFÍ hefði hann vitað að íslenskun orðsins „capacitor“ er „þéttir“ og hefur verið það áratugum saman. Margir þéttar eru smíðaðir úr þessari framleiðsluvöru Becromal, sem er að sönnu þunn en hefur lítið með afl að gera (þótt þéttar úr svona þynnum séu meðal annars notaðir í aflgjafa).

Annars er óþarft að leita langt yfir skammt að heiti þessarar vöru: á vef fyrirtækisins heitir hún „aluminium foil.“ Þá uppfinningu hafa Íslendingar þekkt áratugum saman og kallað álpappír. Sá álpappír sem er notaður í þétta er væntanlega þynnri og vandaðri og dýrari. Hann er nú samt álpappír.

Það þótti kannski ekki hljóma nógu svalt og hátæknilegt?

[Séð í baksýnisspegli: þetta var með því lakara sem ég hef skrifað og fyrirsögnin sérstaklega léleg — sjá athugasemdirnar. „Misskipting“ er of óljóst orð til að svona einföld spurning sé til neins. Það eina sem þessi gögn hrekja er sú missýn að hinir örfáu allra ríkustu eigi persónulega stærri sneið af heimskökunni á okkar dögum en áður fyrr. Ég stend við þá skoðun að beiskjan yfir auðævum þeirra sé fánýt og forsendusnauð. Málið er hins vegar að þetta er einhver minnst verðuga spurningin sem hægt er að spyrja um misskiptingu auðs. Það er hinn endi þess skala sem vert er að skoða.]

Margir missa svefn yfir því að misskipting auðs hafi vaxið upp úr öllu valdi undanfarið, ekki vegna þess að fleiri manneskjur búi við örbirgð en áður, heldur vegna þess að þorri auðsins hafi safnast á færri hendur en nokkru sinni fyrr. Áhyggjurnar virðast oft byggjast á því að horfa á þá allra ríkustu og fitja upp á nefið og hnussa og segja „nú dámar mér ekki.“

(Hvenær dámar svosem nokkrum manni?)

New York Times birti í dag samantekt um 30 ríkustu Bandaríkjamenn allra tíma, þar sem ríkidæmi þeirra er núvirt sem hlutfall af þjóðarframleiðslu.

Tveir þeirra eru á lífi, Bill Gates (í fimmta sæti) og Warren Buffett. Sam Walton stofnandi WalMart dó árið 1992, allir hinir voru dánir fyrir 1950.

Þeir fjórir allra ríkustu voru fæddir 1750, 1763, 1794 og 1839.

Málið er flóknara, auðvitað, en þetta rennir a.m.k. ekki stoðum undir þá hugmynd að auðævin safnist á færri hendur nú en áður.

(Hins vegar safnast sjálfsagt fátæktin á fleiri hendur en áður — enda fólksfjölgun miklu hraðari í fátækum samfélögum en ríkum, og auðmyndun miklu hraðari í þróuðum samfélögum en í ríkjum þar sem allar grunnstoðir eru í kaldakoli. Okkur hættir bara til að ofmeta orsakasamhengið á milli auðsöfnunar hinna fáu og fátæktar hinna mörgu. Börn í Afríku svelta ekki við það að hlutabréfin þeirra Gates og Buffetts hækki í verði. Það svíður bara að sjá hvort tveggja gerast samtímis. Gates og Buffett eru að vinna í þessu af heilindum.)

Þessir mógúlar eiga reyndar eitt sameiginlegt: þeir eru allir með Y-litning. Full ástæða er til að rannsaka hlutverk þessa erfðaþáttar í auðsöfnun.

Seðlabankastjórar hljóta að mega fá launahækkanir eins og aðrir. Eða hvað?

Hvernig væri að meitla laun hvers seðlabankastjóra í stein daginn sem hann byrjaði, og hækka þau aldrei? Þannig hefði hann persónulegan hvata til að halda verðbólgu í skefjum — og hlyti líka að hætta því fyrr sem honum tækist verr upp!

Byrjunarlaun nýrra seðlabankastjóra gætu fylgt neysluvísitölu, svo að það yrði ekki sífellt erfiðara að fylla embættin (alltaf soddan maus að finna einhvern í þetta), það væri bara hver og einn sem sæti uppi með fasta tölu.

Eru ókostir við þessa sérdeilis hraðsoðnu hugmynd? Mér dettur einn í hug: verðbólga og atvinnuleysi vega salt skv. hagfræðinni. Þegar annað lækkar hækkar hitt. Kannski gengi verðbólgubardaginn svo glimrandi vel að við lentum öll á sveitinni.

Svo gætu þeir jafnvel reynt að maka krókinn með því að framkalla húrrandi verðhjöðnun eins og í Japan, þannig að laun þeirra færu snarhækkandi að raunvirði.

Það væri í sjálfu sér afrek. Sagan segir að einhver mánaðamótin fyrir röskum tuttugu árum hafi íslenska bankakerfið lent í tölvukrísu. Neysluvísitalan hafði tekið upp á því að lækka á milli mánaða og óðara lögðust allar tölvur á hliðina. Það hafði gleymst að gera ráð fyrir slíku tilfelli í hugbúnaði Reiknistofu bankanna. „Svoleiðis gerist ekki hér.“

Það gerist nú samt við og við. En að laun seðlabankastjóra verði fastnegld við ráðningu? Það gerist seint hér.

Hér flattlænar enginn nema á hjartaritanum, eins og töffararnir á myndinni — en þau flattlænuðu einmitt á laun.

Hjalti leggur til endurskilgreiningu á frelsishugtakinu:

Frelsi: er að mega gera hvað sem er – ef það hefur litlar hliðarverkanir á aðra einstaklinga. Ef athöfnin hefur hliðarverkanir, þá á reglan um frelsi ekki lengur við… aðrar reglur geta tekið við. Til dæmis samingar, réttindi eða skyldur.

Eru til margar tegundir mannlegrar iðju sem eru án mælanlegra hliðarverkana? Munum að fella undir mælanleikann líkindi sem ekki eru hverfandi. Það er fátt sem er öruggt að hafi engin áhrif á aðra. Er þá frelsi — skv. skilgreiningu Hjalta — ekki til og á ekki að vera til? Og allt sem við nefndum áður frelsi nefnum við nú réttindi svo að það sé laust við öll gildishlaðin prinsipp og staðnað frelsisjarm?

Þessi moli er skemmtilegur í foráttulöngum pistli Andrésar:

Orðsifjafræðin kennir okkur að orðið „frjáls“ sé dregið af „frí-háls“, sumsé maður, sem ekki er hlekkjaður um hálsinn, ekki þræll. Andyrði orðsins „frelsi“ er helsi, sem þýðir hálsfjötrar, og þá geta menn rakið afganginn sjálfir.

Frelsi er þá skv. málhefðinni það að vera laus við takmarkanir á athöfnum sínum. Auðvitað eru athafnir okkar alltaf takmarkaðar að einhverju leyti, einmitt vegna áhrifa á aðra. Er þá frelsi ekki til skv. þeirri skilgreiningu heldur, og þetta orð bara gagnslaust?

Er það þess vegna sem fólk reynir núna að nota þetta orð um allt annan hlut, lífsgæði? Að loftið sé óeitrað á hvaða skemmtistað sem ég gæti kært mig um að fara á er auðvitað lífsgæði, en nú vilja sumir kalla það frelsi. Hjalti segir: „Frelsi reyklausra hefur nú verið innleitt í lög, með þvi að skerða réttindi reykingamanna.“ Frelsi reyklausra? Vorum við ófrjálsir menn? Hvaða helsi var þá létt af okkur? Hver hafði þvingað mig eða prettað inn á eitraða staði? Að kalla þessi lífsgæði „frelsi“ held ég sé bara gert til að fegra þessa óþægilega hreinskilnu staðhæfingu: „ég vil að þessi lífsgæði mín komi í stað frelsis þíns.“

Skilgreining Hjalta sjálfs nær heldur ekki yfir þetta meinta „frelsi reyklausra.“

Auðvitað er frelsi til, mismikið, og það minnkar eftir því sem skyldur eru lagðar á og réttindi plokkuð burt, eins og gerðist á föstudaginn síðasta. Það þýðir ekkert að reyna að snúa sig út úr því með endurskilgreiningu orðsins.

Frelsi er ekkert absólút og endanlegt prinsipp og auðvitað víkur það stundum fyrir öðrum (helst mikilvægum) hlutum. En það er til, og þegar það er tekið af öðrum og gefið mér er ekki ofrausn að vera meðvitaður um það.

Aukna „frelsið“ mitt (lífsgæðin) fékk ég á kostnað annarra og þannig er það bara. Og ég nýt þess, rétt eins og Larry the Liquidator nýtur peninga sem hann hefur haft af öðrum.

I love money. I love money more than the things it can buy. Does that surprise you? [...] There’s only one thing I like better: other people’s money.

— „Larry the Liquidator“ (Danny DeVito) í kvikmyndinni Other People’s Money

Þorgrími Þráinssyni brá fyrir á Kaffitári í dag sem oftar. Hann var enn glaðhlakkalegri en venjulega.

Ég leit inn á Ölstofuna á föstudagskvöld. Hún virðist minni núna þegar sést skýrt í vegginn hinum megin.

Ágætur netpenni setti þetta á bloggið sitt í vikunni:

Og í dag er seinasti dagurinn sem skemmtistaðir eru reykfylltir sem þýðir að ég get farið á slíkan stað án þess að verða veikur. Sumir myndu kalla það aukið frelsi; ekki þó þeir sem mest böðlast á þessu orði.

Það er sannarlega aukið frelsi fyrir mig að njóta óeitraðs lofts á Ölstofunni, og ég nýt þess frelsis í botn. Mér finnst það æðislegt.

Svo var þetta nú líka gert til að koma hinum kúgaða verkalýð skemmtistaðanna til bjargar. Starfsfólk Ölstofunnar dansar eflaust af gleði, loksins laust úr ánauð (og hefur loksins pláss til að dansa). Hver kætist ekki yfir frelsun þeirra?

Kátastur væri þó hann Larry, ef hann væri til utan hvíta tjaldsins. Nýja frelsið er nefnilega fengið með því að hafa frelsi af öðrum.

[sjá líka svargrein Hjalta og andsvar mitt við henni.]

Hér og þar er deilt á Sjálfstæðisflokkinn fyrir það að konur séu áfram í minnihluta í ráðherraliði þeirra.

Vissulega er leiðinlegt að sjá kynjaslagsíðu þar, sem annars staðar.

Hvergi hef ég þó séð stungið upp á neinni tiltekinni konu í stað neins tiltekins karls í ráðherrastól.

Það þykir sem sagt rétt að skipta „einhverjum“ karli út fyrir „einhverja“ konu af þeirri sök einni að hún er kona og hann karl.

Það er ekki jafnrétti. Það er einmitt öfugt.

Fjör kenni oss eldurinn, frostið oss herði,
fjöll sýni torsóttum gæðum að ná.
Bægi sem kerúb með sveipanda sverði
silfurblár Ægir oss kveifarskap frá.

Þessi hugumstóru orð eru ekki í þjóðsöngnum okkar, þau eru úr kvæðinu Íslandi eftir Bjarna Thorarensen.

Í þjóðsöngnum er hins vegar að finna þetta:

• „vér kvökum“ (þrisvar)
• „með titrandi tár“ (þrisvar, og einu sinni „hrynjandi tár“)
• „vér föllum fram“ (tvisvar)
• „Vér lifum sem blaktandi, blaktandi strá.
  Vér deyjum, ef þú ert ei ljós það og líf,
  sem að lyftir oss duftinu frá.“

Svo kemur einhverjum á óvart að þjóðin sé sögð þjást af minnimáttarkennd.

Ætli þorra Íslendinga þyki þjóðsöngurinn lýsa hug þeirra vel?

Þrymur Sveinsson og Borgar Þór Einarsson skrifa um X-Hvað-prófið og telja það vinstrisinnað, Samfylkingin og VG komi óeðlilega oft best út.

Könnum það. Mögulegar samsetningar svara í prófinu eru aðeins 5¹¹ = 48.828.125 talsins. Það er ekki neitt neitt. Ég renndi snöggvast í gegnum þær allar og tók saman hve oft hver flokkur „vann.“ ⁽¹⁾

Ég útbjó forrit til að keyra prófið hratt; stigaútreikningurinn kemur fram í viðauka í skjali Bifrastarnema. ⁽²⁾

Niðurstöðurnar voru þessar: ⁽³⁾

Í niðurstöðunum kemur sannarlega fram dálítil slagsíða til vinstri, þó ekki meiri en svo að Sjálfstæðisflokkur vinnur pínulítið oftar en Samfylkingin. Einbeittur brotavilji er varla fyrir hendi.

Heldur hallar á undirmálsflokkana tvo (þið vitið, þessa sem ganga út á að senda ýmist stóriðju eða lélega rúmenska harmónikkuleikara út í hafsauga). Þeir fá minnsta „fylgið“ í þessu prófi; þó er það margfalt meira fylgi en þeir mega vænta á kjördag.

Það er bráðskemmtilegt að formanni Sambands ungra sjálfstæðismanna þyki „ekki vera nokkur leið að taka prófið án þess að út úr því komi að maður eigi helst samleið með Samfylkingunni eða VG.“ Prófið er ofurlítið hlutdrægt en engan veginn nóg til að skýra þessa miklu erfiðleika. Kannski er formaður SUS bara á rangri hillu!

Kosningar fara í hönd. Við reynum öll eftir bestu getu að hrista af okkur áhrif auglýsingastofanna og einbeita okkur að málefnunum. Eitt örsnöggt skref í þá átt er að renna í gegnum prófið X-Hvað sem nemendur á Bifröst hafa útbúið.

Prófið samanstendur af 11 fullyrðingum sem þú lýsir þig samþykkan eða ósamþykkan. Í staðinn færð þú prósentutölur sem lýsa samsvöruninni á milli afstöðu þinnar og stefnu hvers flokks (skv. túlkun prófhöfunda á stefnu flokkanna).

Þetta er ágætur liður í því að endurskoða hvort kjörþokkafulli frambjóðandinn ætti virkilega að fá atkvæðið. Prófaðu!