Mitt eigið net

Í þeirri viðleitni að afla trúfélögum fylgismanna eru ýmsar leiðir reyndar. Ein slík leið er Vinaleiðin, sérstakt verkefni sem nú stendur yfir í grunnskólum í Garðabæ og víðar, þar sem fulltrúar frá stóru trúfélagi fá aðsetur í skólum og bjóða börnum trúarleg „sálgæsluviðtöl“ og veita þeim stuðning sem eru í einhverjum kröggum í lífinu.

Þetta er auðvitað bráðsniðugt. „Náum þeim meðan þau eru ung — og veik fyrir!“

Þarna var ég ósanngjarn; auðvitað gengur fulltrúum þessa trúfélags gott eitt til.

Vandinn er bara að undir „gott“ flokka þeir ekki bara ráðgjöf og stuðning í hvers kyns vandræðum og öxl fyrir ung þjökuð augu að gráta á, heldur óhjákvæmilega líka það að halda kristinni trú að börnum. Þá líklega ekki síst þeim börnum sem hafa orðið fyrir því óláni að foreldrar þeirra kenni þeim ekki kristna trú. Þeim börnum hlýtur að þurfa að „bjarga“ undan trúleysi eða villutrú foreldra þeirra, þar eð trúleysi er vont, trú góð, og kristin trú betri en önnur trú.

Þetta „stóra trúfélag“ er auðvitað þjóðkirkja landsins, sem 84% okkar eru skráð í (nær öll við fæðingu, og er boðið að staðfesta það þrettán ára og fá gítara og tölvur í verðlaun, eða neita og vera litin félagslegu hornauga og krafin skýringa og uppskera grát mæðra sinna yfir þessari ónotalegu uppreisn gegn siðum og venjum, og vera samt áfram skráð í trúfélagið). En skiptir máli hvaða trúfélag er um að ræða?

Og ef það skiptir máli, af hverju skiptir það þá máli?

Kynnir þú ekki vel við að Krossinn hefði óheftan aðgang að barninu þínu á skólatíma? Mormónar? Hvítasunnusöfnuðurinn? Vottar Jehóva? Allt eru þetta kristnir söfnuðir — er það þá ekki bara í góðu lagi? Hvað með Búddistafélag Íslands? Bahá’í-samfélagið (það bannar að vísu trúboð)? Múslima?

Ekki? Átt þú þá að fá að hafa börn þín í skóla í friði fyrir trúarinnrætingu þeirra … en þau ekki að fá að hafa börn sín í skóla í friði fyrir trúarinnrætingu þinnar kirkju?

Er það sanngjarnt? Hvað segir gullna reglan?

—

Verjendur Vinaleiðarinnar tiltaka fernt henni til réttlætingar:

1. að þar sé raunar hreint ekki um trúboð að ræða
2. að kenna eigi „kristilegt siðgæði“ skv. aðalnámsskrá
3. að þjónustan sé valfrjáls, börn þurfi ekki að þiggja hana
4. að fáir hafi kvartað!

Tökum þetta fyrir skipulega.

1. að ekki sé um trúboð að ræða

Forsvarsmenn Vinaleiðar þvertaka fyrir að um trúboð sé að ræða: „það þarf ekki að vera trúarlegt að öðru leyti en því að það er prestur eða djákni sem hlustar.“

Ef það væri satt, hvers vegna væri þessi þjónusta þá ekki eftirlátin sérmenntuðum fagmönnum, t.d. félagsráðgjöfum og barnasálfræðingum, sem gæta hlutleysis með tilliti til trúarskoðana og stjórnmálaskoðana?

Þetta er nefnilega ekki satt: biskup sjálfur nefndi Vinaleiðina sem eitt af „sóknarfærum kirkjunnar“ í stefnuræðu á Prestastefnu Íslands 2006, og í bók hans, Í birtu náðarinnar, segir:

Sálgæsla fjallar um líf okkar og trú. Það er mikilvægt að við prestar áttum okkur á því að sálgæslan, sálusorgunin, er “sérþekking” “sérfræðikunnátta” okkar sem presta. Til aðgreiningar frá hinum ýmsu verkefnum sem oft eru kölluð sálgæsla og hafa í sér sálgæsluþætti, en sem aðrar fagstéttir iðka, samtal og ráðgjöf, starfshandleiðsla, meðferðarsamtöl, áfallahjálp, sorgarvinna, fjölskylduráðgjöf o.þ.h. skal á það minnt að sálgæsla, sálusorgun, snýst umfram allt um trú, samfélag við Guð. Orð guðs og trúarlífið er miðlægt, skriftir og bæn, handayfirlagning, kristin tákn. [bls. 142, leturbreyting mín; þakka Hjalta fyrir tilvitnunina]

Skýrara verður það varla að kristileg sálgæsla snýst fyrst og fremst um trú, en bent hefur verið á enn fleiri staðfestingar þess að kirkjan lítur vissulega á Vinaleiðina sem vettvang til trúarinnrætingar.

Kemur þetta á óvart? Er líklegt að prestur eða djákni láti hjá líða að hvetja börn í vanda og sálarkreppu til að leita ásjár hjá Guði og Jesú? Væri hann þá ekki að bregðast skyldu sinni?

Auðvitað er þetta velviljað hjálparstarf af hálfu kirkjunnar manna, og auðvitað er þetta þar með líka trúarinnræting, hvort sem það er leynt eða ljóst.

2. að samkvæmt aðalnámsskrá eigi grunnskólar að kenna „kristilegt siðgæði“

Siðgæði á endilega að kenna og innræta, og víða engin vanþörf á. En það hefur alveg farist fyrir að skýra hvaða hlutar af kristilegu siðgæði eru ekki til staðar í almennu (ótrúartengdu) siðgæði í samfélagi nútímans.

Kristilegt siðgæði er gjarnan summað upp í einu lagi í „gullnu reglunni,“ og hún er góð og gild og falleg … og mun eldri en kristni, og liður í öllum málsmetandi lífsskoðunum, guðvæddum eða guðlausum.

Sr. Þórhallur Heimisson hélt því nýlega fram að Jesús hefði verið slíkur byltingarmaður að boða fyrstur allra hina „aktífu“ gullnu reglu:

Kristinn maður á ekki aðeins að láta vera að gera öðrum eitthvað sem hann vill ekki að þeir geri sér. Hann á að grípa frumkvæðið og gera það fyrir aðra sem hann myndi vilja að þeir gerðu fyrir sig.

Honum var snarlega bent á að margir voru fyrri til að gera þá reglu „aktífa:“

Aristóteles: „We should bear ourselves toward others as we would desire they should bear themselves toward us.“

Platón: „May I do to others as I would that they should do unto me.“

Egypsk rit frá u.þ.b. 1970 – 1640 fyrir Krist: „This is an ordinance: Act for the man who acts, to cause him to act. This is thanking him for what he does.“

Konfúsíus: „What one does not wish for oneself, one ought not to do to anyone else; what one recognises as desirable for oneself, one ought to be willing to grant to others.“

Þá hraktist sr. Þórhallur undan og sagði að Jesús hefði samt verið fyrstur til að gera gullnu regluna 100% aktífa, hafi gert hana að „alheimslögmáli fyrir alla.“ Í því sambandi er áhugavert að lesa Matteus 15:22-28 þar sem Jesús virðir konu ekki viðlits af því að hún er kanversk, „Ég er ekki sendur nema til týndra sauða af Ísraelsætt.“ Hann fékkst þó með fortölum til að hjálpa henni … en ekki fyrr en hún viðurkenndi þau orð hans að þjóð hennar væri „hundar“ og kallaði þjóð hans „húsbændur“ téðra hunda.

Eitthvað hikstaði Jesús á algildi gullnu reglunnar þennan dag.

Framlag Jesú til þessar mikilvægu reglu virðist ósköp efnisrýrt þegar rétt er vitnað í hina mörgu forvera hans á sviði siðfræðinnar. Helst skakkar því að Konfúsíus sagði „það sem“ en Jesús „allt sem,“ og þessi litli munur hlýtur að teljast innan skekkjumarka fyrir ummæli sem hafa verið endursögð og endurþýdd af einu máli á annað í gegnum tíðina.

En jafnvel þótt Jesú hefði manna fyrstum hugkvæmst gullna reglan í boðhætti og með frumkvæði segði það ósköp lítið um yfirburði „kristilegs siðgæðis“ yfir almennt siðgæði í dag.

Að eigna almenn siðgæðisviðmið kristninni einni er rangt — en það er ekki bara saklaus og krúttleg tímaskekkja; það felur í sér að þeir sem ekki játi kristna trú eigi að teljast á einhvern hátt siðferðislega lakari. Það elur á meinlegum fordómum í garð okkar hinna — ekki bara í minn garð, heldur í garð múslima og gyðinga og búddista og raunar 67% heimsbyggðarinnar. Hugmyndin um kristilegt siðgæði sem eitthvað annað og meira en almennt siðgæði er ósköp falleg sé hugsað eingöngu til kristinna, en hún felur óhjákvæmilega í sér ómaklegan dóm yfir siðferði þess þorra mannkyns sem á sér aðra guði, fleiri eða færri.

Að kenna börnum um siðgæði er frábært og ómissandi. En að kenna börnum ókristinna foreldra að kristilegt siðgæði sé betra en annað siðgæði? Það er að kenna þeim að foreldrar þeirra séu siðferðislega lakari en kristið fólk, vegna trúleysis eða trúvillu.

Slíkt er siðferðislega ólíðandi. Ef aðalnámskrá kveður á um slíka innrætingu þarf einfaldlega að leiðrétta hana, rétt eins og ef þar stæði að kenna ætti „siðgæði hvíta mannsins.“ Það á ekki að innræta skólabörnum neina meinta siðferðislega yfirburði eins trúarhóps, stjórnmálafylkingar, kynþáttar, eða annarrar flokkunar fólks. Siðgæði og trúarhugmyndir þarf ekki, og á ekki, að spyrða saman.

3. að þjónustan sé valfrjáls, börn þurfi ekki að þiggja hana

Þetta kemur skemmtilega inn á punkt nr. 2; ef Vinaleiðin er ekki kennsla heldur valfrjáls þjónusta utan náms … hvað hefur aðalnámskrá þá um hana að segja?

Vinaleiðin er þó sannarlega skárri í þessari mynd en ef börnin þyrftu að undirgangast trúarinnrætinguna.

En á þá síður að veita þeim börnum félagsráðgjöf og stuðning sem ekki heyra undir kristna kirkju eða aðhyllast kristna trú? Treystir sér einhver til að gangast við þeirri skoðun?

Er þá ekki tilvalið að veita þessa þjónustu á trúarlega hlutlausan hátt, með því að fela hana fagmönnum sem ekki starfa á vegum trúfélags?

Hvað mælir á móti því, annað en að með því missir eitt trúfélag „sóknarfæri“ sitt?

„Já, við bjóðum þér hjálp — en bara á vegum þessa trúfélags. Þú þarft ekkert að þiggja hana — en þá bjóðum við þér heldur ekkert annað.“

Þetta er óþarft og rangt.

4. að fáir hafi kvartað!

Reynir Harðarson kvartaði með dreifibréfi í Garðabæ. Mótmæli hans voru kölluð „ofstæki og frekja“ á bls. 2 í Blaðinu. Dæmi hver fyrir sig af bréfi hans hvort sú lýsing er sanngjörn. Er furða að fáir leggi í að vera útmálaðir sem ofstækismenn og frekjur í fjölmiðlum landsins, fyrir það að hafa skoðanir á uppeldi og innrætingu barna sinna?

Fleiri kvarta. Siðmennt sendi bréf til menntamálaráðherra um málið og vísaði á skipulegan hátt til ýmissa heimilda, þar á meðal niðurstöðu Mannréttindanefndar Sameinuðu Þjóðanna um skylt mál í Noregi. Ekkert ofstæki eða frekju er að finna í þessu bréfi.

Enn fleiri kvarta undan óeðlilegum trúaráhrifum í skólum á vef Siðmenntar.

Auðvitað þegja svo mun fleiri þótt ósáttir séu. Það er ekki bara af ótta við brigsl um „ofstæki og frekju,“ heldur sérstaklega til að gera ekki óhörðnuð börn sín að einhverjum frávikum og umtalsefnum og kalla yfir þau stríðni og einelti samnemenda — og jafnvel kennara, eins og dæmi eru um í ofangreindum atburðalista á vef Siðmenntar.

Til dæmis er harla skiljanlegt að nýbúar, annarrar eða engrar trúar, sem þegar þurfa að þola veika félagslega stöðu, leggi trauðla í að veikja hana enn frekar og koma börnum sínum í bobba með því að kvarta. Þögn þeirra um trúarinnrætingu í skólum þýðir ekki að þeir séu sáttir við hana.

Að „fáir kvarti“ er þannig ekki til marks um að jafnfáir séu ósáttir. En jafnvel þótt svo væri hefði það lítið að segja; fámennisrökin eru bara „ad populum“-rökvillan á haus, „það skiptir ekki máli hvernig farið er með þau af því að þau eru fá,“ og það er ósköp haldlítil vörn. Réttlæti og sanngirni ákvarðast ekki með þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þögn er sama og samþykki — ekki á þessu árþúsundi.

Ef einhver skyldi vilja tefla því fram sem röksemd að hér væri um þjóðkirkju landsins að ræða og aðrir væru bara einhver jaðarhópur, þá er rétt að minna á að 67% landsmanna eru hlynntir aðskilnaði ríkis og kirkju samkvæmt Gallup. Ljóst er að mun færri en 84% okkar tilheyrðu þessu trúfélagi í dag ef börn væru ekki sjálfskráð í trúfélag móður við fæðingu. (Hélst þú að það gerðist við skírn eða fermingu?)

Yfirburðastaða þessa trúfélags er enn staðreynd — en hún orsakast síst af því að félagsmenn velji það sjálfir. Framsóknarflokkurinn ynni líka allar kosningar ef kjörseðillinn væri fyrirfram merktur xB og kjósendur þyrftu að mæta með strokleður á Hagstofuna til að leiðrétta hann.

Í kröfunni um trúarlegt hlutleysi grunnskóla felst enginn áfellisdómur yfir kristinni trú eða trúfélögum sem um hana snúast; kristilegt siðgæði kallar sannarlega á slíkt hlutleysi í nafni gullnu reglunnar. Kjarni málsins er nefnilega sáraeinfaldur:

Opinberar stofnanir — sérstaklega uppeldisstofnanir — mega ekki mismuna trúfélögum og gera trúarskoðunum mishátt undir höfði.

Stjórnarskráin segir það.
Alþjóðasamningur um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sömuleiðis.
Einnig Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.
Og grunnskólalög.

Og réttlætiskennd mín segir það.

En þín?

Florence Foster Jenkins dáði óperusöng, og iðkaði hann í krafti ekkjuauðs síns, en var líklega alversta söngkona sögunnar. Það aftraði henni ekki, og fór raunar alveg framhjá henni.

Væri ekki írónískt ef mér þætti myndlist æðst og göfugust af mannsins iðjum og hreykti mér af eigin framlögum til hennar, alveg grunlaus um að ég gæti hvorki teiknað beina línu né bogna og kynni ekki að klastra saman mynd sem nokkur sæi vit eða virði í?

Eða ef mér þætti siðfræðin öllum fræðum fegri og mæti siðferðisþrek ofar öllum öðrum mannsins dyggðum, en væri sjálfur siðlaus og -blindur og vissi það ekki?

Eða ef mér þætti rökfesta svo allsráðandi byggingarefni mannlegra samskipta að ég viðurkenndi enga aðra mælikvarða á málflutning, t.d. markvissu eða nytsemi, og liti niður á hvern þann sem talaði ekki í óhrekjanlegum rökum (að mínum dómi) eða liti til fleiri mælikvarða en rökfestunnar einnar við skrif sín … en gæti sjálfur alls ekki meðtekið rök annarra og séð gloppur í mínum eigin?

Þarna er vandinn sá að það sem á að mæla er sjálft mælitækið.

Hvernig á ég að vita að ég sé lélegur í rökhugsun? Til þess þarf ég að reiða mig á þessa lélegu rökhugsun. Haltur blindingi leiðir sjálfan sig.

Sjálfskoðun er semsagt vandi. Þar er sjálfsefinn þarfasti þjónn minn — og sannfæringin minn versti óvinur.

Samt finnst mörgum sannfæring (í trúmálum, stjórnmálum, o.s.frv.) vera voða flott og virðingarverð, en efi og skoðanavarfærni ófyrirgefanlega lummó. Af hverju er það?

Sannfæringin er að sönnu þarfur þjónn, en hún er arfavondur húsbóndi, sé henni hleypt í það hlutverk.
Og sjálfsefinn er að sönnu harður húsbóndi, komist hann í það hlutverk — en hann er ómissandi þjónn.

Almennt talað er eftirsóknarvert að hafa sem minnst af húsbændum og sem mest af þjónum. Það er að vísu löngu vitað, en furðu fáir fara eftir því.

Ég held að sá sem er á móti efanum álíti hann alltaf húsbónda, og að sá sem dýrkar sannfæringuna telji hana alltaf þjón. Og ég er alveg dæmalaust sannfærður um að báðir hafi rangt fyrir sér.

Þetta er skemmtileg frétt:

Guðfræðingar hafa haft af því áhyggjur að hugtakið limbó valdi því fólki hugarangri og sálarangist sem syrgir börn sín. Sérfræðingar Páfagarð hafa því komist að þeirri niðurstöðu að öll börn sem deyja hljóti miskunn Guðs, burtséð frá því hvort þau voru skírð eða ekki í lifanda lífi. Benedikt XVI páfi mun að öllum líkindum staðfesta þetta í messu í dag.

Svona á þetta vera.

Það er ekki praktískt að hin eina sanna heimsmynd þurfi að vera meitluð í stein. Ef hún reynist ekki nógu viðkunnanleg eða markaðsvæn er bara að breyta og bæta — leggja málið fyrir sérfræðingana, fá fram málamiðlun, og tilkynna svo stefnubreytinguna í næstu messu. Kannski festa upp plaköt, „Verðlækkun á hugarró og sálarfriði.“ Negla þau á hurðina?

Batnandi kirkjum er best að lifa.

En fyrst endurskoðun er hvort eð er á döfinni: ég hef haft dálitlar áhyggjur af samkynhneigðum vinum mínum, og reyndar mér sjálfum líka með ótætis guðleysið mitt. Það er sko þetta með að þurfa endilega að brenna í helvíti. Ég er voða velmeinandi og hef mér fátt annað en guðsefann til sakar unnið (kannski laumast upp fyrir 90 nokkrum sinnum á landsbyggðinni), og ærlega sagt finnst mér þetta óþarflega harðneskjuleg málalok.

Mætti kannski fá þann dóm mildaðan í leiðinni?

Úr að hluta til ágætum Bakþankapistli Davíðs Þórs:

Það er hreint ótrúlegt hve krónólógía sköpunarsögunnar er lík þeim hugmyndum sem færustu vísindamenn nútímans gera sér um þróun lífsins á jörðinni.

Þá hafa færustu vísindamenn nútímans kúvent … eða Biblíunni verið breytt (það væri svosem ekki í fyrsta sinn). Hvað í veröldinni sér hann líkt með þessum tveimur myndum af þróun lífs á jörðinni?

Um margvísleg vísindaafrek gyðinga í gegnum tíðina hlýtur að mega finna betri dæmi en sköpunarsögu Biblíunnar.

Davíð Þór getur þess líka að:

Í Gamla-Testamentinu er að finna elsta, þekkta mannréttindasáttmála sögunnar. Þar er kveðið skýrt á um skyldur manna gagnvart fólki af öðrum þjóðernum og því tryggð ákveðin grundvallarréttindi, hugmyndafræði sem aðrir uppgötvuðu þúsöldum síðar.

Um meðferð útlendinga segir sannlega (Exodus 22:21):

Útlendum manni skalt þú eigi sýna ójöfnuð né veita honum ágang, því að þér voruð sjálfir útlendingar í Egyptalandi

og það er voða fínt … en strax í næsta kafla kemur (Leviticus 25:44-46):

⁴⁴Viljir þú fá þér þræla og ambáttir, þá skuluð þér kaupa þræla og ambáttir af þjóðunum, sem umhverfis yður búa. ⁴⁵Svo og af börnum hjábýlinga, er hjá yður dvelja, af þeim skuluð þér kaupa og af ættliði þeirra, sem hjá yður er og þeir hafa getið í landi yðar, og þau skulu verða eign yðar. ⁴⁶Og þér skuluð láta þá ganga í arf til barna yðar eftir yður, svo að þau verði eign þeirra. Þér skuluð hafa þau að ævinlegum þrælum. En yfir bræðrum yðar, Ísraelsmönnum, skuluð þér eigi drottna með hörku, einn yfir öðrum.

Munið bara, þegar þið hneppið útlendinga í þrældóm og drottnið yfir þeim með hörku, að sýna þeim eigi ójöfnuð í leiðinni. Það er alveg bannað í mannréttindasáttmálanum.

Þetta versnar þó um allan helming í Devteronomium 7:1-5:

¹Þegar Drottinn Guð þinn leiðir þig inn í landið, sem þú heldur nú inn í til þess að taka það til eignar, og hann hefir stökkt burt undan þér mörgum þjóðum: Hetítum, Gírgasítum, Amorítum, Kanaanítum, Peresítum, Hevítum og Jebúsítum, sjö þjóðum, sem eru fjölmennari og voldugri en þú, – ²og er Drottinn Guð þinn gefur þær á vald þitt og þú sigrast á þeim, þá skalt þú gjöreyða þeim. Þú skalt eigi gjöra sáttmála við þær né sýna þeim vægð. ³Og eigi skalt þú mægjast við þær. Þú skalt hvorki gefa sonum þeirra dætur þínar né heldur taka dætur þeirra til handa sonum þínum. ⁴Því að þær mundu snúa sonum þínum frá hlýðni við mig og koma þeim til að dýrka aðra guði. Mundi reiði Drottins þá upptendrast í gegn yður og hann eyða þér skyndilega. ⁵Heldur skuluð þér svo með þá fara: Þér skuluð rífa niður ölturu þeirra, brjóta í sundur merkissteina þeirra, höggva sundur asérur þeirra og brenna skurðgoð þeirra í eldi.

Ætli höfundur þessa texta vildi nú á dögum leyfa Ísraelsmönnum að „gjöra sáttmála við“ Palestínumenn, eða a.m.k. „sýna þeim vægð?“ Biblíukærir menn telja bókina alla orð Guðs; vill Guð núna að Ísraelsmenn „gjöreyði“ Palestínumönnum, eða eru Palestínumenn rétthærri en Hetítar og Gírgasítar fyrir einhverja mildi Hans?

En hugmyndir Gamla testamentisins um mannréttindi gerðu ekki alltaf upp á milli þjóða (Leviticus 24:16):

Og sá er lastmælir nafni Drottins, skal líflátinn verða. Allur söfnuðurinn skal vægðarlaust grýta hann. Hvort heldur er útlendur maður eða innborinn, lastmæli hann nafninu, skal hann líflátinn.

Aðrar þjóðir höfðu ekkert endilega sama guð með sama nafn, en þeim var hollast að mæla ekki styggðaryrði um guð Júdeumanna. Það er ekki heiglum hent að verða fyrir barðinu á mannréttindum Gamla testamentisins.

Það er samt lítið varið í svona kirsuberjatínslu úr Gamla testamentinu; guðfræðingurinn Davíð Þór gæti óefað bent á jákvæða punkta jafnóðum og ég neikvæða, og hann héldi þá keppni örugglega lengur út. Biblían er hvorki algóð né alvond, frekar en önnur mannanna verk.

En að segja hana í ótrúlega miklu samræmi við kenningar nútímavísinda um þróun lífs — þar er dálítið langt seilst. Og að heyra hana lofaða sem göfuga og mannréttindalega — bókina sem lýsir því sisvona hvernig (ekki hvort) standa skuli að sölu dætra í þrældóm (Exodus 21:7), og fyrirskipar skilyrðislaust líflát þeirra sem vinna á laugardegi (Exodus 35:2) — það vekur mér óbragð í munni.

Kannski er það bara vegna þess að ég get ekki hugsað um Biblíuna án þess að hugsa til þess hve margir ætla henni sess sem hún stendur alls ekki undir: að vera frumheimild og rót heimsmyndar okkar og skilgreining siðferðis okkar og hegðunar í lífinu. Davíð Þór ætlar henni varla þann sess (svo að ég viti), en í ljósi þess sess(s) þoli ég honum illa að nefna jákvæðar hliðar hennar vegna þess hve staðfastlega margir líta fram hjá þeim neikvæðu.

Þegar potað er í hné, í mjúka svæðið rétt undir hnéskelinni, réttir það snöggt úr sér með snörpum lærvöðvakippi. Þetta gerist óháð því hvort eigandi hnés og vöðva hreyfir einhverjum andmælum. Það er ómögulegt að stjórna þessu viðbragði; heilinn virðist ekki vera spurður álits.

Þegar enskumælendur tala um „knee-jerk reaction“ eiga þeir ekki við þetta viðbragð (nema mögulega læknar, en þeir nefna það líklega á latínu), heldur vísa í það til líkingar þegar þeir eiga við önnur viðbrögð — í samskiptum fólks — sem virðast gerast sjálfkrafa og hugsunarlítið.

(Frasinn inniheldur líka orðið „jerk,“ sem þykir sjálfsagt eiga vel við þá sem sakaðir eru um hnjáviðbrögð.)

Viðbragð hnésins er ómarkvisst og útíloftið (líka bókstaflega); hafi það einhvern tíma verið gagnlegt í þróunarsögu mannsins, þá er mikið af kjarnsýrum runnið til sjávar síðan, og það er eigandanum gagnslaust og asnalegt í dag. Eins er um hnjáviðbrögð í mannlegum samskiptum: þau eru yfirleitt byggð á grunnhygginni túlkun á orðum hins, og samanstanda af dósaskoðunum og skotgrafafrösum sem engu skila, ekkert skýra, og engan sannfæra nema þá sem voru sannfærðir fyrir. Það fyrsta sem mér dettur í hug að segja er sjaldnast það klókasta.

Og hnéviðbragðið hrjáir ekki bara samskipti manna, heldur líka hugsun hvers og eins. Fyrsta skoðun okkar á manneskju eða hlut eða hugmynd er yfirleitt sneydd skilningi og skynsemi. Og það er ekki það versta; fyrsta skoðun okkar er oft líka sú síðasta, ekki vegna þess að hún sé rétt, heldur vegna þess að hún var fyrst.

Líkamlega hnéviðbragðið er skaðlítið því að eftir sekúndubrot náum við stjórn á hnénu og skilum því aftur í þá stöðu sem við kjósum, og höfum vonandi ekki sparkað í neitt viðkvæmt í millitíðinni. En þar brestur líkingin. Í samskiptum manna kallar eitt hnjáviðbragð á annað, og fyrr eða síðar vingsast fótur í klof og kné fylgir kviði. Og í hugsun okkar reynum við alltaf að finna stoðir undir núverandi skoðun okkar frekar en láta á hana reyna. Við viljum frekar heyra að við höfum rétt fyrir okkur en að við höfum rangt fyrir okkur. Þess vegna lesa hægrimenn Vefþjóðviljann og vinstrimenn Múrinn. Valta akurinn frekar en plægja hann.

Því fastari sem skoðanirnar eru, því fastar sem akurinn er valtaður, því sterkara er hnéviðbragðið. Þetta sést t.d. gjarnan þegar trúaðir heyra eitthvað neikvætt um trú, eða andtrúaðir eitthvað jákvætt.

Þegar ég hugsa um það vil ég frekar plægja hugarakur minn en valta hann. Það er ekki gott að vera skoðanafastur (útbreiddur misskilningur!); skoðanir eiga að haldast vegna þess að þær séu réttar, ekki vegna þess að þær séu fastar.

En það er bara þegar ég hugsa um það. Ég hlýt að gleyma því þegar á reynir.

Baal benti á að litli svarti Sambó væri faktískt Indverji.

Jahá. Ég fór að lesa mér til. Þetta virðist sanngjörn fullyrðing. Höfundurinn var Skoti en hún samdi söguna í Indlandi, í lest á leið til Madras. Og Wikipedia segir „The heroes of many of her books are recognisably south Indian or Tamil children from the illustrations.“ Og um smjörið bætir hún við „(or ‘ghi,’ as it is called in India).“

Í öðrum bókum hennar heita söguhetjurnar Mingo og Quibba og Quasha og Squibba og Degchie-Head og Kettle-Head og … Pat. Jæja, ég þekki ekki tamílsk nöfn. Kannski heita Tamílar stundum Sambo. Eða Pat.

Næstum öld síðar kom út „The Story of Little Babaji“ þar sem drengurinn er gerður að óumdeilanlegum Indverja bæði með nafnbreytingu og nýjum myndum. En sagan var líka endurútgefin í hitteðfyrra með upprunalegu nafni og New York Times fjallar jákvætt um þá útgáfu … en þar fer einmitt að skýrast hvers vegna sagan hefur verið talin móðgandi.

Nafnið Sambó hefur nefnilega verið notað í niðrandi merkingu um þeldökkt fólk síðan á miðri 18. öld … eða í eina og hálfa öld áður en Helen Bannerman skrifaði söguna sína. Úbbs. Bókin er síðan talin hafa fest þá niðrandi merkingu í sessi vegna þess að teikningarnar af Sambó í upprunalegu bókinni þóttu líkjast Blackface-stílnum, sem einkenndist víst ekki af mikilli virðingu fyrir þeldökkum.

Það er því ekki sagan sjálf sem efnislega er niðrandi um þeldökkt fólk, heldur óheppilegt nafnaval og óheppilegt myndefni. Það er ekki ljóst að Helen hafi álpast til þess óafvitandi … en mér sýnist það líklegt.

Í öllu falli skil ég núna betur hvers vegna fjaðrir ýfast upp yfir þessari sögu … það er í raun ekki sagan sjálf sem veldur. Það eru sárindi yfir allt öðrum hlutum, sem sagan tengist og minnir á. Líklegast óvart.

Wikipedia segir söguna af þessu.

Hér um árið enduruppgötvaði ég Strumpana, las Le Schtroumpf Financier (með harmkvælum) og uppgötvaði að hún var hreinlega gegnsósa í marxískri hugmyndafræði. Það var fallegt að allir fengju brauð hjá Bakarastrumpi eftir þörfum, en afleitt þegar Bakarastrumpur fór að taka borgun og leggja peningana í nýstofnaðan banka Strumpaþorps. Og Bankastrumpur var auðvitað hundnískur og illgjarn strumpítalisti sem hneppti hrekklausa strumpa í lánauð. Mér fannst þetta stórmerkilegt.

Fyrir ekki svo löngu birtist í Mogganum grein eða viðtal um skýlausa kynþáttafordóma í barnasögunni „Litli svarti Sambó.“

Ég mundi óljóst eftir þessari sögu úr grárri barneskju en gat ekki rifjað upp söguþráðinn. En án þess að ég leggi að jöfnu marxisma og rasisma vissi ég að mér gætu allt eins hafa yfirsést hvítfyssandi kynþáttafordómar í Litla svarta Sambó eins og önnur hugmyndafræðileg marínering í Strumpunum.

Ég lagði ekki í að leita bókina uppi í foreldrahúsum, en netið kom til bjargar. Hér er sagan um litla svarta Sambó. Ég geri ráð fyrir að þetta sé hin eina sanna.

Og bara sorrý … Sambó er vissulega teiknaður næstum biksvartur, og kannski með þykkari varir en þyrfti, en þessi saga gefur ekki í skyn að þeldökkir séu á einhvern hátt lakari hvítum, siðferðislega eða greindarlega eða neinslega. Sambó gerir ekkert af sér, og er klókur og hugrakkur að ná fötunum sínum aftur á meðan tígrisdýrin bítast. Og foreldrar hans virðast duglegir og gjafmildir og góðir við hann. Tengingin við tígrisdýr er Sambó varla til hnjóðs, neitt frekar en ef sagan fjallaði um ljóshærðan bláeygan Svía sem lendir í útistöðum við elg. Að vísu hljómar nafnið Sambó afrískt og tígrisdýr búa ekki í Afríku (nema sem nýbúar), en það er í mesta lagi staðreyndavilla. Rasismi finnst í þessari sögu því aðeins að lesandinn hafi einsett sér að sjá hann.

Hún kennir hins vegar að tígrisdýr verði að bráðnu smjöri ef þau þeytast of hratt í hringi. Í því felst kannski óvirðing fyrir stórköttum, eða a.m.k. fyrir matvælavísindum og heilbrigðri skynsemi. Svoleiðis á vissulega ekki að hafa fyrir börnum.

Skoðanir okkar á orðum og hugtökum litast oft af allra fyrstu hugsun okkar þegar við heyrum þau nefnd. Hugarreflexinum.

A.m.k. gildir þetta um mig.

Forsætisráðherraefni Samfylkingarinnar fann upp hér um árið að „umræðustjórnmál“ væru afar ákjósanleg og söluvæn á pólitíska markaðstorginu.

Það hljómar voða vel, ræða hlutina svolítið í rólegheitum yfir kaffi eða bjór, ekkert að flana að neinu. Skynsamlegt.

En þegar ég heyrði fyrst orðið „umræðustjórnmál“ datt mér samstundis í hug sena úr kvikmyndinni „Life of Brian,“ þar sem Brian hefur lent í klóm Rómverja og Judith stormar í ofboði inn á Yes-Minister-ískan fund pólitísku byltingarhreyfingarinnar People’s Front of Judea:

Judith:	They’ve arrested Brian!!
Allir:	What?
Judith:	They’ve dragged him off. They’re going to crucify him.
Reg:	Right. This calls for immediate discussion.
Judith:	What?!?
Rebel 1:	Immediate.
Rebel 2:	Right.
Loretta:	New motion?
Reg:	Completely new motion. Er, that, er … that there be, er, immediate action,
Francis:	… er, once the vote has been taken.
Reg:	Well, obviously once the vote has been taken, you can’t act on a resolution ’till you’ve voted on it.
Judith:	Reg, for God’s sake, let’s go now, please!
Reg:	Yeah, yeah. Right, right. In the, in the light of fresh information from, er, sibling Judith …
Loretta:	[fundarritari] Er, not so fast, Reg.

… o.s.frv. Þetta datt mér í hug. Eftir það gæti ég ekki borið virðingu fyrir „umræðustjórnmálum“ þótt ég reyndi.

Samtökin People’s Front of Judea voru reyndar því marki brennd að athafnir þeirra, þótt fáar væru, voru enn aulalegri en orðaflaumurinn. Umræðustjórnmál áttu þá líklega vel við þau.

Svo kom Björn Ingi með „athafnastjórnmál,“ glænýtt á markaðinn. Það minnti mig ekki á neitt asnalegt atriði úr kvikmynd. En fyrsta hugsunin mín var: æi nei. Ekki framsóknarathafnir. Ekki fleiri útnárajarðgöng. Ekki enn meiri ríkisrekstur landbúnaðar. Plís.

Í gær varð amma mín 93 ára gömul. Mæld meðalævilengd íslenskra kvenna árið sem hún fæddist var 61,23 ár [heimild], og þótti líklega harla gott.

Mæld meðalævilengd íslenskra karla árið 2004 var 78,90 ár skv. sömu heimild.

Systkinasynir mínir eru fæddir á síðustu árum. Gerum ráð fyrir að þeir gæti heilsunnar álíka vel og langamma þeirra hefur gert. Ætli þeir haldi upp á afmæli með bros á vör árið 2125?

Örstöku sinnum brestur flóðgátt og flæði hugsana er óhindrað og samhengi hlutanna stendur ljóslifandi fyrir hugskotssjónum og vafi og óvissa feykjast frá og eftir stendur aðeins helkaldur og geislandi tær sannleikur. Leyndardómur liggur í valnum og sigurinn er sætur.

Þá er gaman að vera til.