Mitt eigið net

Afsakið að þetta sé ekki á íslensku — mér finnst ég ekki alveg þess umkominn að snara því.

If you can keep your head when all about you
  Are losing theirs and blaming it on you,
If you can trust yourself when all men doubt you
  But make allowance for their doubting too,
If you can wait and not be tired by waiting,
  Or being lied about, don’t deal in lies,
Or being hated, don’t give way to hating,
  And yet don’t look too good, nor talk too wise:

If you can dream—and not make dreams your master,
  If you can think—and not make thoughts your aim;
If you can meet with Triumph and Disaster
  And treat those two impostors just the same;
If you can bear to hear the truth you’ve spoken
  Twisted by knaves to make a trap for fools,
Or watch the things you gave your life to, broken,
  And stoop and build ‘em up with worn-out tools:

If you can make one heap of all your winnings
  And risk it all on one turn of pitch-and-toss,
And lose, and start again at your beginnings
  And never breath a word about your loss;
If you can force your heart and nerve and sinew
  To serve your turn long after they are gone,
And so hold on when there is nothing in you
  Except the Will which says to them: “Hold on!”

If you can talk with crowds and keep your virtue,
  Or walk with kings—nor lose the common touch,
If neither foes nor loving friends can hurt you;
  If all men count with you, but none too much,
If you can fill the unforgiving minute
  With sixty seconds’ worth of distance run,
Yours is the Earth and everything that’s in it,
  And—which is more—you’ll be a Man, my son!

— Rudyard Kipling

Mig langar að vera tættur í sundur og partarnir notaðir af öðrum.

Endurorðum það. Ég vil að allt nýtilegt úr mér verði haft öðrum til gagns þegar ég dey, hvort sem er til ígræðslu eða rannsókna. (Kannski ekki til átu, það gæti truflað mína nánustu. Sjálfur myndi ég varla kippa mér upp við það, þótt ég glaður vildi.)

Það kom mér á óvart að það er ekki til neinn listi hjá hinu opinbera sem hægt er að skrá sig á til að gefa þann vilja til kynna. Það er hægt að hafa svona lítið „ORGAN DONOR“-spjald (varúð, PDF-tengill) í veskinu — og það er um að gera — en það er bara ábending og hefur ekkert lagalegt gildi. Ákvörðunin er aðstandenda. Við getum tjáð vilja okkar en ekkert knýr þá til að fara eftir því. Furðuoft gera þeir það ekki.

Mætti ekki bæta þessu í þjóðskrá? Það er kannski til of mikils mælst, þar sem Hagstofan ræður enn ekki við að rúma fleiri en þrjátíu stafi í nafni. Þorgerður Sigurlína Sveinbjörnsdóttir verður enn að sætta sig að heita Þorgerður Sigurlína Sveinbjörn í þjóðskrá. Það er þá kannski bjartsýni að ætla að bæta við einum já/nei/ekkiljóst-dálki. Og kannski fyndist Persónuvernd það líka alveg ótækt.

Ágúst Ólafur Ágústsson leggur til að hafa þessar upplýsingar á ökuskírteinum. (Ákveðnir gallar þar: ekki allir hafa ökuskírteini. Sumir mega ekki einu sinni hafa það.)

Sumir læknar leggja til að ætlað samþykki sé látið gilda, þ.e. að nota megi líffærin úr öllum sem deyja nema þeir hafi sérstaklega tekið hið gagnstæða fram. Þetta gildir til dæmis á Spáni, í Belgíu og í Austurríki. Væntanlega yrði rifist svolítið yfir slíkri tillögu.

Í öllu falli mætti gjarnan gera kerfið skýrara en það er núna. Það er illþolandi tilhugsun að líffæraþegar deyi eða bíði endalaust langveikir og þjáðir, á meðan líffæri fara í súginn þótt eigendur þeirra hefðu alveg verið til í að gefa þau, ef þeir hefðu hugsað út í að láta það í ljós.

[Séð í baksýnisspegli: þetta var með því lakara sem ég hef skrifað og fyrirsögnin sérstaklega léleg — sjá athugasemdirnar. „Misskipting“ er of óljóst orð til að svona einföld spurning sé til neins. Það eina sem þessi gögn hrekja er sú missýn að hinir örfáu allra ríkustu eigi persónulega stærri sneið af heimskökunni á okkar dögum en áður fyrr. Ég stend við þá skoðun að beiskjan yfir auðævum þeirra sé fánýt og forsendusnauð. Málið er hins vegar að þetta er einhver minnst verðuga spurningin sem hægt er að spyrja um misskiptingu auðs. Það er hinn endi þess skala sem vert er að skoða.]

Margir missa svefn yfir því að misskipting auðs hafi vaxið upp úr öllu valdi undanfarið, ekki vegna þess að fleiri manneskjur búi við örbirgð en áður, heldur vegna þess að þorri auðsins hafi safnast á færri hendur en nokkru sinni fyrr. Áhyggjurnar virðast oft byggjast á því að horfa á þá allra ríkustu og fitja upp á nefið og hnussa og segja „nú dámar mér ekki.“

(Hvenær dámar svosem nokkrum manni?)

New York Times birti í dag samantekt um 30 ríkustu Bandaríkjamenn allra tíma, þar sem ríkidæmi þeirra er núvirt sem hlutfall af þjóðarframleiðslu.

Tveir þeirra eru á lífi, Bill Gates (í fimmta sæti) og Warren Buffett. Sam Walton stofnandi WalMart dó árið 1992, allir hinir voru dánir fyrir 1950.

Þeir fjórir allra ríkustu voru fæddir 1750, 1763, 1794 og 1839.

Málið er flóknara, auðvitað, en þetta rennir a.m.k. ekki stoðum undir þá hugmynd að auðævin safnist á færri hendur nú en áður.

(Hins vegar safnast sjálfsagt fátæktin á fleiri hendur en áður — enda fólksfjölgun miklu hraðari í fátækum samfélögum en ríkum, og auðmyndun miklu hraðari í þróuðum samfélögum en í ríkjum þar sem allar grunnstoðir eru í kaldakoli. Okkur hættir bara til að ofmeta orsakasamhengið á milli auðsöfnunar hinna fáu og fátæktar hinna mörgu. Börn í Afríku svelta ekki við það að hlutabréfin þeirra Gates og Buffetts hækki í verði. Það svíður bara að sjá hvort tveggja gerast samtímis. Gates og Buffett eru að vinna í þessu af heilindum.)

Þessir mógúlar eiga reyndar eitt sameiginlegt: þeir eru allir með Y-litning. Full ástæða er til að rannsaka hlutverk þessa erfðaþáttar í auðsöfnun.

Þennan dag fyrir tíu árum lést Karen Wetterhahn efnafræðingur úr kvikasilfurseitrun.

Hún hafði misst einn eða tvo dropa af tvímetýlkvikasilfri (dimethylmercury) á hanskann sinn. Fimm mánuðum síðar varð hún vör við truflanir í taugakerfinu: jafnvægismissi og drafandi tal. Á spítala mældist kvikasilfrið í blóði hennar við tuttuguföld eitrunarmörk. Hún féll í dá þremur vikum eftir fyrstu einkennin, og tórði í því dái í nokkra mánuði.

Vitað var að efnið væri mjög eitrað, en ekki að það færi í gegnum flesta hanska á nokkrum sekúndum. Það uppgötvaðist ekki fyrr en Karen Wetterhahn veiktist.

Mórall sögunnar: það er hægt að fylgja reglunum til hlítar, gera allt rétt og af dugnaði og samviskusemi, og verða samt taugaskemmdur spítalamatur og deyja langt á undan áætlun. Bara af óheppni.

Hundskumst því til að lifa lífinu á meðan okkur helst á því.

Þetta var lífsgleðiboðskapur dagsins frá Gunnlaugi. Nýtið vel.

Seðlabankastjórar hljóta að mega fá launahækkanir eins og aðrir. Eða hvað?

Hvernig væri að meitla laun hvers seðlabankastjóra í stein daginn sem hann byrjaði, og hækka þau aldrei? Þannig hefði hann persónulegan hvata til að halda verðbólgu í skefjum — og hlyti líka að hætta því fyrr sem honum tækist verr upp!

Byrjunarlaun nýrra seðlabankastjóra gætu fylgt neysluvísitölu, svo að það yrði ekki sífellt erfiðara að fylla embættin (alltaf soddan maus að finna einhvern í þetta), það væri bara hver og einn sem sæti uppi með fasta tölu.

Eru ókostir við þessa sérdeilis hraðsoðnu hugmynd? Mér dettur einn í hug: verðbólga og atvinnuleysi vega salt skv. hagfræðinni. Þegar annað lækkar hækkar hitt. Kannski gengi verðbólgubardaginn svo glimrandi vel að við lentum öll á sveitinni.

Svo gætu þeir jafnvel reynt að maka krókinn með því að framkalla húrrandi verðhjöðnun eins og í Japan, þannig að laun þeirra færu snarhækkandi að raunvirði.

Það væri í sjálfu sér afrek. Sagan segir að einhver mánaðamótin fyrir röskum tuttugu árum hafi íslenska bankakerfið lent í tölvukrísu. Neysluvísitalan hafði tekið upp á því að lækka á milli mánaða og óðara lögðust allar tölvur á hliðina. Það hafði gleymst að gera ráð fyrir slíku tilfelli í hugbúnaði Reiknistofu bankanna. „Svoleiðis gerist ekki hér.“

Það gerist nú samt við og við. En að laun seðlabankastjóra verði fastnegld við ráðningu? Það gerist seint hér.

Hér flattlænar enginn nema á hjartaritanum, eins og töffararnir á myndinni — en þau flattlænuðu einmitt á laun.

Hjalti leggur til endurskilgreiningu á frelsishugtakinu:

Frelsi: er að mega gera hvað sem er – ef það hefur litlar hliðarverkanir á aðra einstaklinga. Ef athöfnin hefur hliðarverkanir, þá á reglan um frelsi ekki lengur við… aðrar reglur geta tekið við. Til dæmis samingar, réttindi eða skyldur.

Eru til margar tegundir mannlegrar iðju sem eru án mælanlegra hliðarverkana? Munum að fella undir mælanleikann líkindi sem ekki eru hverfandi. Það er fátt sem er öruggt að hafi engin áhrif á aðra. Er þá frelsi — skv. skilgreiningu Hjalta — ekki til og á ekki að vera til? Og allt sem við nefndum áður frelsi nefnum við nú réttindi svo að það sé laust við öll gildishlaðin prinsipp og staðnað frelsisjarm?

Þessi moli er skemmtilegur í foráttulöngum pistli Andrésar:

Orðsifjafræðin kennir okkur að orðið „frjáls“ sé dregið af „frí-háls“, sumsé maður, sem ekki er hlekkjaður um hálsinn, ekki þræll. Andyrði orðsins „frelsi“ er helsi, sem þýðir hálsfjötrar, og þá geta menn rakið afganginn sjálfir.

Frelsi er þá skv. málhefðinni það að vera laus við takmarkanir á athöfnum sínum. Auðvitað eru athafnir okkar alltaf takmarkaðar að einhverju leyti, einmitt vegna áhrifa á aðra. Er þá frelsi ekki til skv. þeirri skilgreiningu heldur, og þetta orð bara gagnslaust?

Er það þess vegna sem fólk reynir núna að nota þetta orð um allt annan hlut, lífsgæði? Að loftið sé óeitrað á hvaða skemmtistað sem ég gæti kært mig um að fara á er auðvitað lífsgæði, en nú vilja sumir kalla það frelsi. Hjalti segir: „Frelsi reyklausra hefur nú verið innleitt í lög, með þvi að skerða réttindi reykingamanna.“ Frelsi reyklausra? Vorum við ófrjálsir menn? Hvaða helsi var þá létt af okkur? Hver hafði þvingað mig eða prettað inn á eitraða staði? Að kalla þessi lífsgæði „frelsi“ held ég sé bara gert til að fegra þessa óþægilega hreinskilnu staðhæfingu: „ég vil að þessi lífsgæði mín komi í stað frelsis þíns.“

Skilgreining Hjalta sjálfs nær heldur ekki yfir þetta meinta „frelsi reyklausra.“

Auðvitað er frelsi til, mismikið, og það minnkar eftir því sem skyldur eru lagðar á og réttindi plokkuð burt, eins og gerðist á föstudaginn síðasta. Það þýðir ekkert að reyna að snúa sig út úr því með endurskilgreiningu orðsins.

Frelsi er ekkert absólút og endanlegt prinsipp og auðvitað víkur það stundum fyrir öðrum (helst mikilvægum) hlutum. En það er til, og þegar það er tekið af öðrum og gefið mér er ekki ofrausn að vera meðvitaður um það.

Aukna „frelsið“ mitt (lífsgæðin) fékk ég á kostnað annarra og þannig er það bara. Og ég nýt þess, rétt eins og Larry the Liquidator nýtur peninga sem hann hefur haft af öðrum.

I love money. I love money more than the things it can buy. Does that surprise you? [...] There’s only one thing I like better: other people’s money.

— „Larry the Liquidator“ (Danny DeVito) í kvikmyndinni Other People’s Money

Þorgrími Þráinssyni brá fyrir á Kaffitári í dag sem oftar. Hann var enn glaðhlakkalegri en venjulega.

Ég leit inn á Ölstofuna á föstudagskvöld. Hún virðist minni núna þegar sést skýrt í vegginn hinum megin.

Ágætur netpenni setti þetta á bloggið sitt í vikunni:

Og í dag er seinasti dagurinn sem skemmtistaðir eru reykfylltir sem þýðir að ég get farið á slíkan stað án þess að verða veikur. Sumir myndu kalla það aukið frelsi; ekki þó þeir sem mest böðlast á þessu orði.

Það er sannarlega aukið frelsi fyrir mig að njóta óeitraðs lofts á Ölstofunni, og ég nýt þess frelsis í botn. Mér finnst það æðislegt.

Svo var þetta nú líka gert til að koma hinum kúgaða verkalýð skemmtistaðanna til bjargar. Starfsfólk Ölstofunnar dansar eflaust af gleði, loksins laust úr ánauð (og hefur loksins pláss til að dansa). Hver kætist ekki yfir frelsun þeirra?

Kátastur væri þó hann Larry, ef hann væri til utan hvíta tjaldsins. Nýja frelsið er nefnilega fengið með því að hafa frelsi af öðrum.

[sjá líka svargrein Hjalta og andsvar mitt við henni.]

Í faginu mínu er til orðtakið „targets are not estimates,“ eða „óskuð verklok eru ekki áætluð verklok.“ Tíminn sem fer í að búa til forrit er nefnilega nær alltaf margfalt meiri en tíminn sem var áætlaður til verksins.

Hvers vegna vanáætla menn verkið næstum alltaf, og það hrapallega? Vegna þess að þeir rugla saman tveimur alveg óskyldum hlutum:

1. hvenær búast má við að forritið verði tilbúið, og
2. hvenær þeir óska sér að forritið verði tilbúið.

„Hálft ár‽ En ég þarf það eftir þrjár vikur!“

„Ókei, við reynum þá eins og við getum að hafa það tilbúið eftir sex vikur.“ Og það verður áætlunin.

Svo verður forritið tilbúið eftir eitt og hálft ár. Ef Guð og álfarnir leyfa.

Áætlunin er þá vitagagnslaus, því að hún er úr tengslum við veruleikann.

—

Þetta gerist auðvitað ekki bara í hugbúnaðargerð.

Við ruglum gjarnan sannleiksgildi hlutanna saman við skemmtigildi þeirra, eða það hve ákjósanlegir þeir eru. Þetta eru alveg óskyldir hlutir, en við látum eins og þeir séu skyldir, eins og óskir okkar hafi einhver áhrif á raunveruleikann.

Margt fólk trúir til dæmis á álfasögur, og segist beinlínis gera það af því að þær séu skemmtilegar og meinlausar og það sé fallegt og spennandi og auðgi heiminn að hugsa að huldufólk sé til.

Ef við segðum þeim ljótar álfasögur, af álfum sem sitja um heimili þeirra til að éta börnin þeirra, þá myndu þau ekki trúa þeim sögum. Samt væri eini munurinn sá að það væri minna eftirsóknarvert að sögurnar væru sannar … við breyttum ekki trúverðugleika þeirra hið minnsta. Þetta hefur meira að segja verið prófað: tröllasögur eru líka til, en þeim trúir enginn. Auðvitað ekki. Tröll éta börn! Hver vill að svoleiðis sé til?

Það þykir ekki fínt eða kúl að tala um „rök.“ Þetta er fráhrindandi orð, það er „shibboleth“ leiðinlegs fólks sem best er að forðast að hlusta á. Sá sem talar um rök er nefnilega svona kaldlyndur andlaus tómhyggjumaður, þið vitið, og frá honum stafar ískaldri og vonarsnauðri þoku.

Rökhyggja er skraufþurr og köld, hún er leiðinleg og oft boðberi vondra tíðinda. Gegn henni stendur hinn hlýi vorþeyr trúar og vonar: óskhyggja, í allra bókstaflegustu merkingu, að velja hugmyndir sínar um veruleikann og sannleikann út frá eigin óskum. Óskhyggja er skemmtileg og notaleg og ber aldrei vond tíðindi.

Svo að hún er einfaldlega brúkuð í staðinn.

Í nýjasta pistli Davíðs Þórs Jónssonar rekur hann á bráðfallegan hátt hvernig það atvikaðist að hann fór að trúa á Guð.

Sagan minnti mig á nótt eina að nýfengnu bílprófi þegar ég renndi upp að leiði afa míns og spilaði fyrir hann (þ.e. fyrir ímynd hans í höfði mínu) Tableaux-etýður Rachmaninovs úr bílgræjunum undir iðandi marglitum norðurljósum í frostköldu logni.

Þetta var ólíkt minna töffaralegt en nótt Davíðs Þórs, hann var háseti á línubáti frá Sandgerði, og ég einhver píanómélkisa. En eins og hann upplifði ég ljósadýrð á himni, frostlogn, algera kyrrð (á milli etýða), líf og dauða allt um kring, og ég fylltist allur einu heljarstóru „vái.“

Það er vandskýrt hvers vegna svona heljarstórt „vá“ fékk Davíð Þór og marga aðra til að trúa, en ekki mig. Sumir vilja skýra það með því að við þessi guðlausu berum minna skynbragð en aðrir á mikilfengleika heimsins, séum firrt og deyfð af tómhyggju og sálarleysi, blinduð af ískaldri og vonarsnauðri þoku. Óváfær.

Sú kenning er ósönn (í það minnsta um mig) og yfirlætisfull. Vonandi aðhyllist Davíð Þór hana ekki; hann bætti a.m.k. við þessum góðu orðum: „Ég áfellist engan sem er ekki sama sinnis.“

Það viðhorf líkar mér vel, en svo illa vildi til að varla kortéri áður hafði ég rekist inn á blogg hins harðbrjósta „Hnakkusar“ og hikstað þar á gamalli athugasemd eftir títtnefndan Davíð Þór:

„Mun nær væri því að telja trúleysi til úrkynjunar (óeðlilegheita), trúlaus maður sé svona eins og býfluga sem safnar ekki hunangi, ósyndur hvalur, ófleygur örn. Í ljósi þess tek ég undir með þér: Ætli eðlilegt fólk fái einhvern tíma að lifa í friði fyrir þessum aumingjum?“

Virða verður Davíð Þór til afsökunar að þetta var svar hans við pistli sem seint verður kallaður diplómatískur (fyrirsögnin „Trúarlúðar“ er það minnsta). Hnakkus leggur sig ekki í framkróka um að hafa alla góða, hvort sem hann skrifar um trúmál eða annað; kannski náði hann að kynda Davíð Þór upp í að oftjá hug sinn.

Þó líkti Davíð Þór guðleysi við náttúruleysi í Bakþankapistli mánuði síðar, varla enn í uppnámi eftir hnjóð Hnakkusar. Pistillinn fjallaði einmitt um flís í auga guðlausra: virðingarleysi sem stundum einkennir málflutning þeirra. Það kemur fyrir á bestu bæjum.

Mér þykir mikið í Davíð Þór spunnið og ekki líki ég lífssýn hans við fötlun. Mæli hann manna heilastur fyrir auðsýndri virðingu í allri umræðu — ég hvet hann bara rétt sisvona til að muna að hafa hana gagnkvæma.