Mitt eigið net

Svar mitt við athugasemd Gauta Kristmannssonar varð svo langt að ég smeygði utan um það nýrri færslu. Gauti sagði:

„Ekki er það rétt að hann hafi ekki fært rök fyrir því að ESB aðild væri nauðsynleg, þau voru vissulega efnahagsleg, en þau snerust um að án aðildar gætum við ekki orðið aðilar að evrusvæðinu með Evrópska seðlabankann sem lánveitanda til þrautavara. Hann gekk kannski út frá því að fundarmönnum væri fullkunnugt um að íslenska krónan væri ekki nothæfur gjaldmiðill, eða í öllu falli margfalt dýrari fyrir land og þjóð eins og komið hefur á daginn nú þegar.“

Auðvitað nefndi Buiter þörfina fyrir aðgengi að lánveitanda til þrautavara, eins og ég kom inn á. Sú röksemd stendur og fellur með raunverulegri gagnsemi þessa aðgengis: hefur það reynst Evrópulöndum vel í þrengingum undanfarins árs? Í það minnsta ekki sýnilega; evrópski seðlabankinn hefur ekki veitt beina aðstoð, bara einstök ríki.

Kannski er gagnið samt raunverulegt, á þann hátt að allir viti að evrópski seðlabankinn getur komið til aðstoðar, og þess vegna missi bankar og ríki minni trúverðugleika en þau hefðu annars misst. Kannski gerir það röksemdina fullgilda, þegar fleiri forsendur eru hafðar í huga. En þar er einmitt punkturinn minn: ég þarf að grufla í því sjálfur, af því að röksemdafærsla í fyrirlestri Buiters var lítil og risti grunnt.

Við vissum öll að aðgengi að lánveitanda til þrautavara væri ein helsta röksemdin fyrir ESB-aðild frekar en einhliða upptöku evru. Varla hlýddi ég á fyrirlestur til þess eins að heyra vel mæltan ræðumann segja mér það aftur?

Gauti sagði líka:

„Hvað auðlindarökin snertir, sem hver maður étur nú upp á eftir öðrum, virðast menn alveg hafa gleymt því að þótt þjóðin eigi fiskveiðiauðlindina að nafninu til þá var hún afhent nokkrum útgerðarmönnum sem notuðu hana til peningaprentunar og fjárfestu síðan villt og galið fyrir peningana um leið og þeir skildu eftir sig sviðna jörð á landsbyggðinni. Þeir sem eru eigendur hennar núna hafa veðsett hana margfalt og eiga ekkert fyrir skuldum og það eru því erlendir kröfuhafar sem eiga hana de facto og mestallur gjaldeyrir sem kemur inn fyrir þessa “auðlind” fer í að borga upp í erlendar skuldir þessara svokölluðu “eigenda”. Það sem þeir geta ekki borgað lendir síðan sennilega á okkur hinum sem “eigum” hana í orði.“

Það er sannarlega afleitt að útgerðin og kvótinn séu dýrum skuldum vafin. Það breytist ekki við inngöngu í ESB. Hvort skánar nú eða versnar sú staða ef við látum frá okkur stjórn á þessum skuldsetta geira, í hendurnar á stofnun sem er alræmd fyrir vonda fiskveiðistjórnun? Væri ekki illskárra, þegar skuldirnar eru upp greiddar og við „eigum“ auðlindina á ný, að hún væri þá a.m.k. enn með lífsmarki?

Núverandi skuldsetning auðlindarinnar er foráttuvond ástæða til að láta sér í léttu rúmi liggja að við látum frá okkur stjórn á henni til frambúðar.

Í leiðinni: frasinn „sem hver maður étur nú upp á eftir öðrum“ er prýðilegt dæmi um þá þreytandi röklausu retorík sem mér þykir einkenna svo mikið af umræðunni. Eins étur hver upp eftir öðrum bæði skuldsetningu sjávarauðlindanna og þörfina fyrir lánveitanda til þrautavara, báða punktana sem Gauti nefndi. Þessi atriði eru á meðal þeirra veigamestu í samhenginu, auðvitað koma þau þá upp aftur og aftur. Það segir nákvæmlega ekki neitt um gildi röksemdanna sjálfra. Þetta er einmitt kjarninn í máli mínu: ég vil sjá menn reka hver öðrum bylmingspústra, ekki svona vindhögg.

Ég er ekki frá því að innlegg Gauta hafi þokað mér aðeins nær andstæðingum ESB. En þeir eru sjálfsagt fullfærir um að hrinda mér til baka.

Ég mætti á fyrirlestur Willems Buiters, „Hvaða gjaldmiðil eiga Íslendingar að nota í framtíðinni?“ Buiter er kraftmikill og skeleggur ræðumaður, og boðskapurinn var skýr og einarður og lítt mengaður af rökstuðningi: Evrópusambandsaðild er eini raunhæfi kosturinn.

Enginn virðist geta tjáð sig um þetta — á hvorn veginn sem er — án þess að gjaldfella mál sitt með æpandi slagsíðu. Buiter var þar engin undantekning.

Sjálfur er ég með galopinn huga og ósannfærður á hvorn veginn sem er, aðild eður ei. Báðar hliðar standa sig illa í að tala til slíks huga. Þær predíka hvor til síns kórs, önnur með þjóðrembu og tilfinningasemi og ofureinföldunum á fullveldi og sjálfstæði, og hin að miklu leyti með gorgeir („það er búið mál, hættum að tala um þessa vitleysu“) og misduldum ávirðingum um að Íslendingar séu of miklir örlagabjánar til að stýra sér sjálfir.

Nálgun Buiters var hvoru tveggja markinu brennd. ESB-aðild er sjálfgefið lokatakmark, það eru í mesta lagi einhver milliskref sem þarf að grufla í. Ókosti þarf ekki að ræða því að aðild er óumflýjanleg.

Í ávirðingum var gesturinn auðvitað varkár, útmálaði ekki Íslendinga sjálfa sem útsveitakrakka sem ESB þyrfti að hafa vit fyrir og skikka til. Þann heiður hlutu Grikkir og Írar. Hver skyldi fá sama sess þegar Buiter talar í Dyflinni og Aþenu? Ég er svosem ekki viðkvæmur fyrir yfirlætinu sjálfu (við verðskuldum það víst, í bili) — en af föðurlegum höfuðhristunum leggur dálítinn keim þeirrar ólýðræðislegu embættismannaelítu sem ESB á að vera, í grýlusögum andstæðinga þess.

Stóri gallinn er vel þekktur: við myndum afsala okkur fullum ráðum yfir einni helstu auðlind okkar, yfirráðum sem við kreistum fram með miklum harmkvælum og erum enn verulega háð. Jújú, við fengjum sjálfsagt eitthvert „sweet deal“ um högun fiskveiða, við inngöngu. Sá samningur myndi gilda í N ár. ESB-aðild kvað vera eilíf og óuppsegjanleg. Þegar kemur að því að framlengja fyrirkomulagið eða semja upp á nýtt, þá erum við krækiber í lyngi í hlíð í útsveit, prómill af Evrópu, og höfum ekki einu sinni valkostinn sem er ómissandi í öllum samningaviðræðum: að labba bara út. Sú afleita samningsstaða er áhyggjuefni, og andsvarið „hvaða vitleysa, hættum að ræða þetta“ er ófullnægjandi.

Buiter snerti ekki á þessum helsta ásteytingarsteini, heldur fullvissaði fundarmenn um að „við yrðum áfram Íslendingar“ þótt við gengjum inn í ESB: „you will not lose your identity.“ Hefur nokkur maður tjáð þær áhyggjur?

Ein aðalrökin fyrir nauðsyn aðildar eru þörfin fyrir aðgengi að lánveitanda til þrautavara í alvörumynt. Hvernig hefur þetta aðgengi reynst þeim löndum sem búa við það, undanfarið ár? Er ekki rétt að Seðlabanki Evrópu hafi enga slíka gjörninga gert, og aðstoð við illa stadda banka hafi lent á viðkomandi ríkjum einum? Þetta var ekki ámálgað í fyrirlestrinum. Mér fannst svolítið eins og ég væri að trufla góðra vina fund ef ég spyrði.

Buiter notaði það snotra myndmál „að ganga inn í Valhöll evrusvæðisins.“ Valhöll á það einmitt sameiginlegt með Evrópusambandinu að það er ekki í boði að vinka Óðni bless og fara heim. Að ramba inn í Valhöll felur í sér að deyja. Gesturinn hefur kannski ekki kunnað við að fylla í eyðuna í þessu myndmáli, láta það fylgja að við liggjum þegar í valnum og valið standi núna einfaldlega á milli Ásgarðs og Niflheima. (En gera ekki valkyrjurnar kröfur um hetjudauða?)

Menn sögðu „thank you for the magnificent lecture,“ mögulega vegna þess að þeir fengu að heyra það sem þeir vildu heyra. Ég mætti með efasemdir um nauðsyn ESB-aðildar, efasemdir um einhliða upptöku evru, og miklar efasemdir um að hanga áfram á krónuskjátunni, albúinn til að láta eyða einhverjum þeirra, en ég fékk að fara með þessar efasemdir óbreyttar.

Kannski eru rök í hagfræði og stjórnmálum bara alltaf svona veik, og ég dekraður af raunvísindum, þar sem rök geta verið næstum óyggjandi (eða alveg óyggjandi, í stærðfræði). Eða kannski voru færð firnasterk rök og mig skortir þekkingu og skilning til að kunna að meta styrk þeirra.

En kannski eru svona fyrirlestrar bara ekki ætlaðir fólki sem vill sannfærast með rökum. Kannski eru þeir ætlaðir til þess eins að hamra á einhliða áróðri eins og hann sé sjálfsagður — „proof by intimidation,“ „by eminent authority,“ „by vehement assertion.“

Nú er að finna einhvern vandaðan fyrirlestur á gagnstæðum kanti og sjá hvort ég verð enn ötulli málsvari hins djöfulsins. Ljóta vesenið. Það væri svo miklu minni fyrirhöfn að vera þegar sannfærður.