Enn um Larry og lífsgæðin
Hjalti leggur til endurskilgreiningu á frelsishugtakinu:
Frelsi: er að mega gera hvað sem er – ef það hefur litlar hliðarverkanir á aðra einstaklinga. Ef athöfnin hefur hliðarverkanir, þá á reglan um frelsi ekki lengur við… aðrar reglur geta tekið við. Til dæmis samingar, réttindi eða skyldur.
Eru til margar tegundir mannlegrar iðju sem eru án mælanlegra hliðarverkana? Munum að fella undir mælanleikann líkindi sem ekki eru hverfandi. Það er fátt sem er öruggt að hafi engin áhrif á aðra. Er þá frelsi — skv. skilgreiningu Hjalta — ekki til og á ekki að vera til? Og allt sem við nefndum áður frelsi nefnum við nú réttindi svo að það sé laust við öll gildishlaðin prinsipp og staðnað frelsisjarm?
Þessi moli er skemmtilegur í foráttulöngum pistli Andrésar:
Orðsifjafræðin kennir okkur að orðið „frjáls“ sé dregið af „frí-háls“, sumsé maður, sem ekki er hlekkjaður um hálsinn, ekki þræll. Andyrði orðsins „frelsi“ er helsi, sem þýðir hálsfjötrar, og þá geta menn rakið afganginn sjálfir.
Frelsi er þá skv. málhefðinni það að vera laus við takmarkanir á athöfnum sínum. Auðvitað eru athafnir okkar alltaf takmarkaðar að einhverju leyti, einmitt vegna áhrifa á aðra. Er þá frelsi ekki til skv. þeirri skilgreiningu heldur, og þetta orð bara gagnslaust?
Er það þess vegna sem fólk reynir núna að nota þetta orð um allt annan hlut, lífsgæði? Að loftið sé óeitrað á hvaða skemmtistað sem ég gæti kært mig um að fara á er auðvitað lífsgæði, en nú vilja sumir kalla það frelsi. Hjalti segir: „Frelsi reyklausra hefur nú verið innleitt í lög, með þvi að skerða réttindi reykingamanna.“ Frelsi reyklausra? Vorum við ófrjálsir menn? Hvaða helsi var þá létt af okkur? Hver hafði þvingað mig eða prettað inn á eitraða staði? Að kalla þessi lífsgæði „frelsi“ held ég sé bara gert til að fegra þessa óþægilega hreinskilnu staðhæfingu: „ég vil að þessi lífsgæði mín komi í stað frelsis þíns.“
Skilgreining Hjalta sjálfs nær heldur ekki yfir þetta meinta „frelsi reyklausra.“
Auðvitað er frelsi til, mismikið, og það minnkar eftir því sem skyldur eru lagðar á og réttindi plokkuð burt, eins og gerðist á föstudaginn síðasta. Það þýðir ekkert að reyna að snúa sig út úr því með endurskilgreiningu orðsins.
Frelsi er ekkert absólút og endanlegt prinsipp og auðvitað víkur það stundum fyrir öðrum (helst mikilvægum) hlutum. En það er til, og þegar það er tekið af öðrum og gefið mér er ekki ofrausn að vera meðvitaður um það.
Aukna „frelsið“ mitt (lífsgæðin) fékk ég á kostnað annarra og þannig er það bara. Og ég nýt þess, rétt eins og Larry the Liquidator nýtur peninga sem hann hefur haft af öðrum.
June 5th, 2007 at 4:07 am
að sjálfsögðu verð ég að kommenta á þetta :)
Samkvæmt minni skilgreiningu þá þarf að ímynda sér tvo einstaklinga þar sem reglan um hliðarverkanir gildir. Þegar tveir einstaklingar eru saman, þá hefur skilgreiningin í för með sér algert neitunarvald. Til dæmis ef við sitjum saman (í hlutlausu umhverfi sem hvorugur okkar hefur umráðarétt eða aukin réttindi) þá getum við ekki gert neitt á hlut hvors annars. Svo sem að reykja.
Hluti af skilgreiningunni er að það er ekki frelsisskerðing þegar mér er neitað um athafnir sem valda öðrum óþægindum.
Þú bendir hins vegar réttilega á að allt sem við gerum hefur einhver áhrif, ef ég kaupi mér flugmiða þá þarf einhver að sjá um töskurnar mínar og einhver annar þarf að gríta í mig hnetum og kóki… “ómæld” hefði kannski átt að vera orðað sem “óeðlileg” og þá byrjar rifrildið… hvað eru “óeðlileg” árhrif.
… back to the drawing board.
June 5th, 2007 at 11:40 am
Það hlýtur að fara eftir því hvaða tiltekna umhverfi þetta er. Ef það væri t.d. reykkompan á skólalóðinni í MR væri varla gert á hlut minn þótt reykt væri ofan í mig; hvað var ég að vilja inn í reykkompuna?
(Ætli reykkompan megi vera til núna?)
Ójú, ef þeir samþykkja athafnirnar sjálfir. Það er frelsisskerðing þegar hópi fullveðja fólks er neitað um athafnir sem (a) upplýst samþykki ríkir um innan hópsins og (b) hafa ekki áhrif út fyrir hópinn.
Ef þú situr heima hjá mér og ég neita þér um að reykja, þá er það ekki frelsisskerðing. En ef ég segi já en sýslumaður stingur nefinu inn um gluggann og segir abbababb? Vera má að þú sættir þig við þá frelsisskerðingu, en hún heitir nú samt því nafni.
Ásteytingarsteinninn hér er ekki neitunarvaldið á milli tveggja einstaklinga, sem þú nefndir, heldur neitunarvaldið sem þriðji aðili tekur sér. Sýslumaðurinn í glugganum. Abbababb.
Ef nú væri stofnaður „veitingastaður“ sem veitti ekkert nema Havanavindla, svo að enginn ætti þangað erindi til annars en að reykja þá (og kannski sýna gullúrið og bankavömbina og tala stórkarlalega) … gerði þar einhver á hlut annars með því að reykja?
Að bannað sé að reka reykfylltan skemmtistað með risastóru skilti, „hér er reykt, vertu úti ef þér líkar það ekki,“ er vissulega þjóðfélagsskipulag sem fólk getur valið sér (og hefur valið sér, má líklega segja), en að kalla það frjálsara en hitt — það er svolítið bíræfið. Orwell glottir við tönn.
June 5th, 2007 at 3:24 pm
held að misskilningurinn sé að ég var aldrei að tala um veitingastaði (nema í sértilvikinu sem ég nefndi sérstaklega). Um veitingastaði, heimahús eða hvaða annað svæði þar sem eignarréttur gildir þá eiga við allt aðrar reglur – eigandinn á að geta valið hvað þar fer fram, svo lengi sem fólk veit af því áður en það fer inn… og það skaðar ekki aðra utan staðarins. Reykkompan sáluga í MR fellur undir þetta sértilvik.
Ég var einungis að ræða almenna tilvikið, þegar tveir einstaklingar sitja saman á svæði þar sem hvorugur hefur yfirráðarrétt og eigandi svæðisins hefur ekki settar neinar sérstakar reglur – þá er það mín skoðun að við höfum ekki rétt til að angra náungann.
Augljósara dæmi væri skólatuddi – almenna reglan er að hann hefur ekki rétt á að berja skólabræður sína. Reglur þess að lútandi sem takmarka hans möguleika til að berja náungann geta varla talist frelsiskerðing… það er einungis verið að tryggja að skólabræður hans geti gengið óhultir meðfram veggjum skólans.
Hins vegar er ég sammála þér að við eigum ekki að banna skólatuddanum að stunda box. Hann á að geta fundið sér vetvang þar sem menn slást, og hafa valið sér þá tómstundun.
held við séum alveg sammála, það gæti verið að ég hafi ekki tekið nógu vel fram að ég var að tala um almenna tilvikið – sem síðan breytist talsvert þegar maður tekur með í reikninginn eignarrétt og að fólk getur sett sérstakar reglur á sínu heimili eða í sinni vindlaverslun.
June 5th, 2007 at 3:49 pm
Hlaut að vera. Það virtist óhugsandi að við værum ósammála um svona nokkuð. : )