Vinaleiðin
Thursday, November 16th, 2006Í þeirri viðleitni að afla trúfélögum fylgismanna eru ýmsar leiðir reyndar. Ein slík leið er Vinaleiðin, sérstakt verkefni sem nú stendur yfir í grunnskólum í Garðabæ og víðar, þar sem fulltrúar frá stóru trúfélagi fá aðsetur í skólum og bjóða börnum trúarleg „sálgæsluviðtöl“ og veita þeim stuðning sem eru í einhverjum kröggum í lífinu.
Þetta er auðvitað bráðsniðugt. „Náum þeim meðan þau eru ung — og veik fyrir!“
Þarna var ég ósanngjarn; auðvitað gengur fulltrúum þessa trúfélags gott eitt til.
Vandinn er bara að undir „gott“ flokka þeir ekki bara ráðgjöf og stuðning í hvers kyns vandræðum og öxl fyrir ung þjökuð augu að gráta á, heldur óhjákvæmilega líka það að halda kristinni trú að börnum. Þá líklega ekki síst þeim börnum sem hafa orðið fyrir því óláni að foreldrar þeirra kenni þeim ekki kristna trú. Þeim börnum hlýtur að þurfa að „bjarga“ undan trúleysi eða villutrú foreldra þeirra, þar eð trúleysi er vont, trú góð, og kristin trú betri en önnur trú.
Þetta „stóra trúfélag“ er auðvitað þjóðkirkja landsins, sem 84% okkar eru skráð í (nær öll við fæðingu, og er boðið að staðfesta það þrettán ára og fá gítara og tölvur í verðlaun, eða neita og vera litin félagslegu hornauga og krafin skýringa og uppskera grát mæðra sinna yfir þessari ónotalegu uppreisn gegn siðum og venjum, og vera samt áfram skráð í trúfélagið). En skiptir máli hvaða trúfélag er um að ræða?
Og ef það skiptir máli, af hverju skiptir það þá máli?
Kynnir þú ekki vel við að Krossinn hefði óheftan aðgang að barninu þínu á skólatíma? Mormónar? Hvítasunnusöfnuðurinn? Vottar Jehóva? Allt eru þetta kristnir söfnuðir — er það þá ekki bara í góðu lagi? Hvað með Búddistafélag Íslands? Bahá’í-samfélagið (það bannar að vísu trúboð)? Múslima?
Ekki? Átt þú þá að fá að hafa börn þín í skóla í friði fyrir trúarinnrætingu þeirra … en þau ekki að fá að hafa börn sín í skóla í friði fyrir trúarinnrætingu þinnar kirkju?
Er það sanngjarnt? Hvað segir gullna reglan?
—
Verjendur Vinaleiðarinnar tiltaka fernt henni til réttlætingar:
- að þar sé raunar hreint ekki um trúboð að ræða
- að kenna eigi „kristilegt siðgæði“ skv. aðalnámsskrá
- að þjónustan sé valfrjáls, börn þurfi ekki að þiggja hana
- að fáir hafi kvartað!
Tökum þetta fyrir skipulega.
1. að ekki sé um trúboð að ræða
Forsvarsmenn Vinaleiðar þvertaka fyrir að um trúboð sé að ræða: „það þarf ekki að vera trúarlegt að öðru leyti en því að það er prestur eða djákni sem hlustar.“
Ef það væri satt, hvers vegna væri þessi þjónusta þá ekki eftirlátin sérmenntuðum fagmönnum, t.d. félagsráðgjöfum og barnasálfræðingum, sem gæta hlutleysis með tilliti til trúarskoðana og stjórnmálaskoðana?
Þetta er nefnilega ekki satt: biskup sjálfur nefndi Vinaleiðina sem eitt af „sóknarfærum kirkjunnar“ í stefnuræðu á Prestastefnu Íslands 2006, og í bók hans, Í birtu náðarinnar, segir:
Sálgæsla fjallar um líf okkar og trú. Það er mikilvægt að við prestar áttum okkur á því að sálgæslan, sálusorgunin, er “sérþekking” “sérfræðikunnátta” okkar sem presta. Til aðgreiningar frá hinum ýmsu verkefnum sem oft eru kölluð sálgæsla og hafa í sér sálgæsluþætti, en sem aðrar fagstéttir iðka, samtal og ráðgjöf, starfshandleiðsla, meðferðarsamtöl, áfallahjálp, sorgarvinna, fjölskylduráðgjöf o.þ.h. skal á það minnt að sálgæsla, sálusorgun, snýst umfram allt um trú, samfélag við Guð. Orð guðs og trúarlífið er miðlægt, skriftir og bæn, handayfirlagning, kristin tákn. [bls. 142, leturbreyting mín; þakka Hjalta fyrir tilvitnunina]
Skýrara verður það varla að kristileg sálgæsla snýst fyrst og fremst um trú, en bent hefur verið á enn fleiri staðfestingar þess að kirkjan lítur vissulega á Vinaleiðina sem vettvang til trúarinnrætingar.
Kemur þetta á óvart? Er líklegt að prestur eða djákni láti hjá líða að hvetja börn í vanda og sálarkreppu til að leita ásjár hjá Guði og Jesú? Væri hann þá ekki að bregðast skyldu sinni?
Auðvitað er þetta velviljað hjálparstarf af hálfu kirkjunnar manna, og auðvitað er þetta þar með líka trúarinnræting, hvort sem það er leynt eða ljóst.
2. að samkvæmt aðalnámsskrá eigi grunnskólar að kenna „kristilegt siðgæði“
Siðgæði á endilega að kenna og innræta, og víða engin vanþörf á. En það hefur alveg farist fyrir að skýra hvaða hlutar af kristilegu siðgæði eru ekki til staðar í almennu (ótrúartengdu) siðgæði í samfélagi nútímans.
Kristilegt siðgæði er gjarnan summað upp í einu lagi í „gullnu reglunni,“ og hún er góð og gild og falleg … og mun eldri en kristni, og liður í öllum málsmetandi lífsskoðunum, guðvæddum eða guðlausum.
Sr. Þórhallur Heimisson hélt því nýlega fram að Jesús hefði verið slíkur byltingarmaður að boða fyrstur allra hina „aktífu“ gullnu reglu:
Kristinn maður á ekki aðeins að láta vera að gera öðrum eitthvað sem hann vill ekki að þeir geri sér. Hann á að grípa frumkvæðið og gera það fyrir aðra sem hann myndi vilja að þeir gerðu fyrir sig.
Honum var snarlega bent á að margir voru fyrri til að gera þá reglu „aktífa:“
Aristóteles: „We should bear ourselves toward others as we would desire they should bear themselves toward us.“
Platón: „May I do to others as I would that they should do unto me.“
Egypsk rit frá u.þ.b. 1970 - 1640 fyrir Krist: „This is an ordinance: Act for the man who acts, to cause him to act. This is thanking him for what he does.“
Konfúsíus: „What one does not wish for oneself, one ought not to do to anyone else; what one recognises as desirable for oneself, one ought to be willing to grant to others.“
Þá hraktist sr. Þórhallur undan og sagði að Jesús hefði samt verið fyrstur til að gera gullnu regluna 100% aktífa, hafi gert hana að „alheimslögmáli fyrir alla.“ Í því sambandi er áhugavert að lesa Matteus 15:22-28 þar sem Jesús virðir konu ekki viðlits af því að hún er kanversk, „Ég er ekki sendur nema til týndra sauða af Ísraelsætt.“ Hann fékkst þó með fortölum til að hjálpa henni … en ekki fyrr en hún viðurkenndi þau orð hans að þjóð hennar væri „hundar“ og kallaði þjóð hans „húsbændur“ téðra hunda.
Eitthvað hikstaði Jesús á algildi gullnu reglunnar þennan dag.
Framlag Jesú til þessar mikilvægu reglu virðist ósköp efnisrýrt þegar rétt er vitnað í hina mörgu forvera hans á sviði siðfræðinnar. Helst skakkar því að Konfúsíus sagði „það sem“ en Jesús „allt sem,“ og þessi litli munur hlýtur að teljast innan skekkjumarka fyrir ummæli sem hafa verið endursögð og endurþýdd af einu máli á annað í gegnum tíðina.
En jafnvel þótt Jesú hefði manna fyrstum hugkvæmst gullna reglan í boðhætti og með frumkvæði segði það ósköp lítið um yfirburði „kristilegs siðgæðis“ yfir almennt siðgæði í dag.
Að eigna almenn siðgæðisviðmið kristninni einni er rangt — en það er ekki bara saklaus og krúttleg tímaskekkja; það felur í sér að þeir sem ekki játi kristna trú eigi að teljast á einhvern hátt siðferðislega lakari. Það elur á meinlegum fordómum í garð okkar hinna — ekki bara í minn garð, heldur í garð múslima og gyðinga og búddista og raunar 67% heimsbyggðarinnar. Hugmyndin um kristilegt siðgæði sem eitthvað annað og meira en almennt siðgæði er ósköp falleg sé hugsað eingöngu til kristinna, en hún felur óhjákvæmilega í sér ómaklegan dóm yfir siðferði þess þorra mannkyns sem á sér aðra guði, fleiri eða færri.
Að kenna börnum um siðgæði er frábært og ómissandi. En að kenna börnum ókristinna foreldra að kristilegt siðgæði sé betra en annað siðgæði? Það er að kenna þeim að foreldrar þeirra séu siðferðislega lakari en kristið fólk, vegna trúleysis eða trúvillu.
Slíkt er siðferðislega ólíðandi. Ef aðalnámskrá kveður á um slíka innrætingu þarf einfaldlega að leiðrétta hana, rétt eins og ef þar stæði að kenna ætti „siðgæði hvíta mannsins.“ Það á ekki að innræta skólabörnum neina meinta siðferðislega yfirburði eins trúarhóps, stjórnmálafylkingar, kynþáttar, eða annarrar flokkunar fólks. Siðgæði og trúarhugmyndir þarf ekki, og á ekki, að spyrða saman.
3. að þjónustan sé valfrjáls, börn þurfi ekki að þiggja hana
Þetta kemur skemmtilega inn á punkt nr. 2; ef Vinaleiðin er ekki kennsla heldur valfrjáls þjónusta utan náms … hvað hefur aðalnámskrá þá um hana að segja?
Vinaleiðin er þó sannarlega skárri í þessari mynd en ef börnin þyrftu að undirgangast trúarinnrætinguna.
En á þá síður að veita þeim börnum félagsráðgjöf og stuðning sem ekki heyra undir kristna kirkju eða aðhyllast kristna trú? Treystir sér einhver til að gangast við þeirri skoðun?
Er þá ekki tilvalið að veita þessa þjónustu á trúarlega hlutlausan hátt, með því að fela hana fagmönnum sem ekki starfa á vegum trúfélags?
Hvað mælir á móti því, annað en að með því missir eitt trúfélag „sóknarfæri“ sitt?
„Já, við bjóðum þér hjálp — en bara á vegum þessa trúfélags. Þú þarft ekkert að þiggja hana — en þá bjóðum við þér heldur ekkert annað.“
Þetta er óþarft og rangt.
4. að fáir hafi kvartað!
Reynir Harðarson kvartaði með dreifibréfi í Garðabæ. Mótmæli hans voru kölluð „ofstæki og frekja“ á bls. 2 í Blaðinu. Dæmi hver fyrir sig af bréfi hans hvort sú lýsing er sanngjörn. Er furða að fáir leggi í að vera útmálaðir sem ofstækismenn og frekjur í fjölmiðlum landsins, fyrir það að hafa skoðanir á uppeldi og innrætingu barna sinna?
Fleiri kvarta. Siðmennt sendi bréf til menntamálaráðherra um málið og vísaði á skipulegan hátt til ýmissa heimilda, þar á meðal niðurstöðu Mannréttindanefndar Sameinuðu Þjóðanna um skylt mál í Noregi. Ekkert ofstæki eða frekju er að finna í þessu bréfi.
Enn fleiri kvarta undan óeðlilegum trúaráhrifum í skólum á vef Siðmenntar.
Auðvitað þegja svo mun fleiri þótt ósáttir séu. Það er ekki bara af ótta við brigsl um „ofstæki og frekju,“ heldur sérstaklega til að gera ekki óhörðnuð börn sín að einhverjum frávikum og umtalsefnum og kalla yfir þau stríðni og einelti samnemenda — og jafnvel kennara, eins og dæmi eru um í ofangreindum atburðalista á vef Siðmenntar.
Til dæmis er harla skiljanlegt að nýbúar, annarrar eða engrar trúar, sem þegar þurfa að þola veika félagslega stöðu, leggi trauðla í að veikja hana enn frekar og koma börnum sínum í bobba með því að kvarta. Þögn þeirra um trúarinnrætingu í skólum þýðir ekki að þeir séu sáttir við hana.
Að „fáir kvarti“ er þannig ekki til marks um að jafnfáir séu ósáttir. En jafnvel þótt svo væri hefði það lítið að segja; fámennisrökin eru bara „ad populum“-rökvillan á haus, „það skiptir ekki máli hvernig farið er með þau af því að þau eru fá,“ og það er ósköp haldlítil vörn. Réttlæti og sanngirni ákvarðast ekki með þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þögn er sama og samþykki — ekki á þessu árþúsundi.
Ef einhver skyldi vilja tefla því fram sem röksemd að hér væri um þjóðkirkju landsins að ræða og aðrir væru bara einhver jaðarhópur, þá er rétt að minna á að 67% landsmanna eru hlynntir aðskilnaði ríkis og kirkju samkvæmt Gallup. Ljóst er að mun færri en 84% okkar tilheyrðu þessu trúfélagi í dag ef börn væru ekki sjálfskráð í trúfélag móður við fæðingu. (Hélst þú að það gerðist við skírn eða fermingu?)
Yfirburðastaða þessa trúfélags er enn staðreynd — en hún orsakast síst af því að félagsmenn velji það sjálfir. Framsóknarflokkurinn ynni líka allar kosningar ef kjörseðillinn væri fyrirfram merktur xB og kjósendur þyrftu að mæta með strokleður á Hagstofuna til að leiðrétta hann.
Í kröfunni um trúarlegt hlutleysi grunnskóla felst enginn áfellisdómur yfir kristinni trú eða trúfélögum sem um hana snúast; kristilegt siðgæði kallar sannarlega á slíkt hlutleysi í nafni gullnu reglunnar. Kjarni málsins er nefnilega sáraeinfaldur:
Opinberar stofnanir — sérstaklega uppeldisstofnanir — mega ekki mismuna trúfélögum og gera trúarskoðunum mishátt undir höfði.
Stjórnarskráin segir það.
Alþjóðasamningur um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sömuleiðis.
Einnig Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.
Og grunnskólalög.
Og réttlætiskennd mín segir það.
En þín?
