Mitt eigið net

Ég fékk þetta í gula flokknum (sögu):

Spurt: Hvernig lét heilagur Lárentíus, verndardýrðlingur matreiðslumanna, lífið?

Svar: Hann var steiktur á teini.

Úr að hluta til ágætum Bakþankapistli Davíðs Þórs:

Það er hreint ótrúlegt hve krónólógía sköpunarsögunnar er lík þeim hugmyndum sem færustu vísindamenn nútímans gera sér um þróun lífsins á jörðinni.

Þá hafa færustu vísindamenn nútímans kúvent … eða Biblíunni verið breytt (það væri svosem ekki í fyrsta sinn). Hvað í veröldinni sér hann líkt með þessum tveimur myndum af þróun lífs á jörðinni?

Um margvísleg vísindaafrek gyðinga í gegnum tíðina hlýtur að mega finna betri dæmi en sköpunarsögu Biblíunnar.

Davíð Þór getur þess líka að:

Í Gamla-Testamentinu er að finna elsta, þekkta mannréttindasáttmála sögunnar. Þar er kveðið skýrt á um skyldur manna gagnvart fólki af öðrum þjóðernum og því tryggð ákveðin grundvallarréttindi, hugmyndafræði sem aðrir uppgötvuðu þúsöldum síðar.

Um meðferð útlendinga segir sannlega (Exodus 22:21):

Útlendum manni skalt þú eigi sýna ójöfnuð né veita honum ágang, því að þér voruð sjálfir útlendingar í Egyptalandi

og það er voða fínt … en strax í næsta kafla kemur (Leviticus 25:44-46):

⁴⁴Viljir þú fá þér þræla og ambáttir, þá skuluð þér kaupa þræla og ambáttir af þjóðunum, sem umhverfis yður búa. ⁴⁵Svo og af börnum hjábýlinga, er hjá yður dvelja, af þeim skuluð þér kaupa og af ættliði þeirra, sem hjá yður er og þeir hafa getið í landi yðar, og þau skulu verða eign yðar. ⁴⁶Og þér skuluð láta þá ganga í arf til barna yðar eftir yður, svo að þau verði eign þeirra. Þér skuluð hafa þau að ævinlegum þrælum. En yfir bræðrum yðar, Ísraelsmönnum, skuluð þér eigi drottna með hörku, einn yfir öðrum.

Munið bara, þegar þið hneppið útlendinga í þrældóm og drottnið yfir þeim með hörku, að sýna þeim eigi ójöfnuð í leiðinni. Það er alveg bannað í mannréttindasáttmálanum.

Þetta versnar þó um allan helming í Devteronomium 7:1-5:

¹Þegar Drottinn Guð þinn leiðir þig inn í landið, sem þú heldur nú inn í til þess að taka það til eignar, og hann hefir stökkt burt undan þér mörgum þjóðum: Hetítum, Gírgasítum, Amorítum, Kanaanítum, Peresítum, Hevítum og Jebúsítum, sjö þjóðum, sem eru fjölmennari og voldugri en þú, – ²og er Drottinn Guð þinn gefur þær á vald þitt og þú sigrast á þeim, þá skalt þú gjöreyða þeim. Þú skalt eigi gjöra sáttmála við þær né sýna þeim vægð. ³Og eigi skalt þú mægjast við þær. Þú skalt hvorki gefa sonum þeirra dætur þínar né heldur taka dætur þeirra til handa sonum þínum. ⁴Því að þær mundu snúa sonum þínum frá hlýðni við mig og koma þeim til að dýrka aðra guði. Mundi reiði Drottins þá upptendrast í gegn yður og hann eyða þér skyndilega. ⁵Heldur skuluð þér svo með þá fara: Þér skuluð rífa niður ölturu þeirra, brjóta í sundur merkissteina þeirra, höggva sundur asérur þeirra og brenna skurðgoð þeirra í eldi.

Ætli höfundur þessa texta vildi nú á dögum leyfa Ísraelsmönnum að „gjöra sáttmála við“ Palestínumenn, eða a.m.k. „sýna þeim vægð?“ Biblíukærir menn telja bókina alla orð Guðs; vill Guð núna að Ísraelsmenn „gjöreyði“ Palestínumönnum, eða eru Palestínumenn rétthærri en Hetítar og Gírgasítar fyrir einhverja mildi Hans?

En hugmyndir Gamla testamentisins um mannréttindi gerðu ekki alltaf upp á milli þjóða (Leviticus 24:16):

Og sá er lastmælir nafni Drottins, skal líflátinn verða. Allur söfnuðurinn skal vægðarlaust grýta hann. Hvort heldur er útlendur maður eða innborinn, lastmæli hann nafninu, skal hann líflátinn.

Aðrar þjóðir höfðu ekkert endilega sama guð með sama nafn, en þeim var hollast að mæla ekki styggðaryrði um guð Júdeumanna. Það er ekki heiglum hent að verða fyrir barðinu á mannréttindum Gamla testamentisins.

Það er samt lítið varið í svona kirsuberjatínslu úr Gamla testamentinu; guðfræðingurinn Davíð Þór gæti óefað bent á jákvæða punkta jafnóðum og ég neikvæða, og hann héldi þá keppni örugglega lengur út. Biblían er hvorki algóð né alvond, frekar en önnur mannanna verk.

En að segja hana í ótrúlega miklu samræmi við kenningar nútímavísinda um þróun lífs — þar er dálítið langt seilst. Og að heyra hana lofaða sem göfuga og mannréttindalega — bókina sem lýsir því sisvona hvernig (ekki hvort) standa skuli að sölu dætra í þrældóm (Exodus 21:7), og fyrirskipar skilyrðislaust líflát þeirra sem vinna á laugardegi (Exodus 35:2) — það vekur mér óbragð í munni.

Kannski er það bara vegna þess að ég get ekki hugsað um Biblíuna án þess að hugsa til þess hve margir ætla henni sess sem hún stendur alls ekki undir: að vera frumheimild og rót heimsmyndar okkar og skilgreining siðferðis okkar og hegðunar í lífinu. Davíð Þór ætlar henni varla þann sess (svo að ég viti), en í ljósi þess sess(s) þoli ég honum illa að nefna jákvæðar hliðar hennar vegna þess hve staðfastlega margir líta fram hjá þeim neikvæðu.

Jarðarber sem er ekki lengur jarðarber heldur hvítur hnoðri þarf að fara í ruslið, þótt það hafi einhvern tíma verið prýðilegasta jarðarber.

Orðið „formælandi“ sömuleiðis.

… einkum þegar þú reiður ert. Birgir sagði á Vantrú í vikunni:

Það eina sem við þurfum að gera er að opna augu fólks fyrir því að það er ekkert normal við Þjóðkirkjuna. Þetta er ömurlegur og geðveikislegur skrípaleikur.

Strax á eftir þessum orðum koma svo reglur athugasemdakerfisins, velmögulega samdar af formanninum Birgi:

Sýnið viðbrögð, en vinsamlegast sleppið öllum ærumeiðingum.

Mér er skemmt.

Kannski má deila um hvort það að kalla lífsástríðu og ævistarf fólks „ömurlegan og geðveikislegan skrípaleik“ flokkast nákvæmlega sem ærumeiðing eða einhver önnur tegund munnlegs kjaftshöggs.

Mér er samt skemmt.

En ég var of seinn að birta þetta. Ég sá þetta fyrr í dag og afritaði í bloggfærslu en hafði ekki tíma til að klára, og nú hefur athugasemdin verið látin hverfa. Kannski fannst honum þetta vera ærumeiðandi, svona eftir á að hyggja.

Þegar potað er í hné, í mjúka svæðið rétt undir hnéskelinni, réttir það snöggt úr sér með snörpum lærvöðvakippi. Þetta gerist óháð því hvort eigandi hnés og vöðva hreyfir einhverjum andmælum. Það er ómögulegt að stjórna þessu viðbragði; heilinn virðist ekki vera spurður álits.

Þegar enskumælendur tala um „knee-jerk reaction“ eiga þeir ekki við þetta viðbragð (nema mögulega læknar, en þeir nefna það líklega á latínu), heldur vísa í það til líkingar þegar þeir eiga við önnur viðbrögð — í samskiptum fólks — sem virðast gerast sjálfkrafa og hugsunarlítið.

(Frasinn inniheldur líka orðið „jerk,“ sem þykir sjálfsagt eiga vel við þá sem sakaðir eru um hnjáviðbrögð.)

Viðbragð hnésins er ómarkvisst og útíloftið (líka bókstaflega); hafi það einhvern tíma verið gagnlegt í þróunarsögu mannsins, þá er mikið af kjarnsýrum runnið til sjávar síðan, og það er eigandanum gagnslaust og asnalegt í dag. Eins er um hnjáviðbrögð í mannlegum samskiptum: þau eru yfirleitt byggð á grunnhygginni túlkun á orðum hins, og samanstanda af dósaskoðunum og skotgrafafrösum sem engu skila, ekkert skýra, og engan sannfæra nema þá sem voru sannfærðir fyrir. Það fyrsta sem mér dettur í hug að segja er sjaldnast það klókasta.

Og hnéviðbragðið hrjáir ekki bara samskipti manna, heldur líka hugsun hvers og eins. Fyrsta skoðun okkar á manneskju eða hlut eða hugmynd er yfirleitt sneydd skilningi og skynsemi. Og það er ekki það versta; fyrsta skoðun okkar er oft líka sú síðasta, ekki vegna þess að hún sé rétt, heldur vegna þess að hún var fyrst.

Líkamlega hnéviðbragðið er skaðlítið því að eftir sekúndubrot náum við stjórn á hnénu og skilum því aftur í þá stöðu sem við kjósum, og höfum vonandi ekki sparkað í neitt viðkvæmt í millitíðinni. En þar brestur líkingin. Í samskiptum manna kallar eitt hnjáviðbragð á annað, og fyrr eða síðar vingsast fótur í klof og kné fylgir kviði. Og í hugsun okkar reynum við alltaf að finna stoðir undir núverandi skoðun okkar frekar en láta á hana reyna. Við viljum frekar heyra að við höfum rétt fyrir okkur en að við höfum rangt fyrir okkur. Þess vegna lesa hægrimenn Vefþjóðviljann og vinstrimenn Múrinn. Valta akurinn frekar en plægja hann.

Því fastari sem skoðanirnar eru, því fastar sem akurinn er valtaður, því sterkara er hnéviðbragðið. Þetta sést t.d. gjarnan þegar trúaðir heyra eitthvað neikvætt um trú, eða andtrúaðir eitthvað jákvætt.

Þegar ég hugsa um það vil ég frekar plægja hugarakur minn en valta hann. Það er ekki gott að vera skoðanafastur (útbreiddur misskilningur!); skoðanir eiga að haldast vegna þess að þær séu réttar, ekki vegna þess að þær séu fastar.

En það er bara þegar ég hugsa um það. Ég hlýt að gleyma því þegar á reynir.