Hnjákvætt hugarfar og skoðanafesta
Þegar potað er í hné, í mjúka svæðið rétt undir hnéskelinni, réttir það snöggt úr sér með snörpum lærvöðvakippi. Þetta gerist óháð því hvort eigandi hnés og vöðva hreyfir einhverjum andmælum. Það er ómögulegt að stjórna þessu viðbragði; heilinn virðist ekki vera spurður álits.
Þegar enskumælendur tala um „knee-jerk reaction“ eiga þeir ekki við þetta viðbragð (nema mögulega læknar, en þeir nefna það líklega á latínu), heldur vísa í það til líkingar þegar þeir eiga við önnur viðbrögð — í samskiptum fólks — sem virðast gerast sjálfkrafa og hugsunarlítið.
(Frasinn inniheldur líka orðið „jerk,“ sem þykir sjálfsagt eiga vel við þá sem sakaðir eru um hnjáviðbrögð.)
Viðbragð hnésins er ómarkvisst og útíloftið (líka bókstaflega); hafi það einhvern tíma verið gagnlegt í þróunarsögu mannsins, þá er mikið af kjarnsýrum runnið til sjávar síðan, og það er eigandanum gagnslaust og asnalegt í dag. Eins er um hnjáviðbrögð í mannlegum samskiptum: þau eru yfirleitt byggð á grunnhygginni túlkun á orðum hins, og samanstanda af dósaskoðunum og skotgrafafrösum sem engu skila, ekkert skýra, og engan sannfæra nema þá sem voru sannfærðir fyrir. Það fyrsta sem mér dettur í hug að segja er sjaldnast það klókasta.
Og hnéviðbragðið hrjáir ekki bara samskipti manna, heldur líka hugsun hvers og eins. Fyrsta skoðun okkar á manneskju eða hlut eða hugmynd er yfirleitt sneydd skilningi og skynsemi. Og það er ekki það versta; fyrsta skoðun okkar er oft líka sú síðasta, ekki vegna þess að hún sé rétt, heldur vegna þess að hún var fyrst.
Líkamlega hnéviðbragðið er skaðlítið því að eftir sekúndubrot náum við stjórn á hnénu og skilum því aftur í þá stöðu sem við kjósum, og höfum vonandi ekki sparkað í neitt viðkvæmt í millitíðinni. En þar brestur líkingin. Í samskiptum manna kallar eitt hnjáviðbragð á annað, og fyrr eða síðar vingsast fótur í klof og kné fylgir kviði. Og í hugsun okkar reynum við alltaf að finna stoðir undir núverandi skoðun okkar frekar en láta á hana reyna. Við viljum frekar heyra að við höfum rétt fyrir okkur en að við höfum rangt fyrir okkur. Þess vegna lesa hægrimenn Vefþjóðviljann og vinstrimenn Múrinn. Valta akurinn frekar en plægja hann.
Því fastari sem skoðanirnar eru, því fastar sem akurinn er valtaður, því sterkara er hnéviðbragðið. Þetta sést t.d. gjarnan þegar trúaðir heyra eitthvað neikvætt um trú, eða andtrúaðir eitthvað jákvætt.
Þegar ég hugsa um það vil ég frekar plægja hugarakur minn en valta hann. Það er ekki gott að vera skoðanafastur (útbreiddur misskilningur!); skoðanir eiga að haldast vegna þess að þær séu réttar, ekki vegna þess að þær séu fastar.
En það er bara þegar ég hugsa um það. Ég hlýt að gleyma því þegar á reynir.