Mitt eigið net

Ég var að merkja við átta atriði sem telja má lokið, á yfirlitinu um framgang 100 daga áætlunar ríkisstjórnarinnar. Þar með er verkefnastaðan komin fram úr skeiðklukkunni (56% verkefna lokið eftir 52% tímans).

Ríkisstjórnin virðist þó telja að enn betur gangi. Í yfirlýsingu hennar í dag segir að 2/3 hlutar málanna séu afgreiddir og aðeins 16 atriði séu eftir. Mér sýnast þau vera 21.

Hér eru atriðin sem skakkar, og ástæður þess að ég tel þeim ekki lokið. Mér getur vel hafa yfirsést eitthvað — ábendingar óskast, á hundrad.dagar@gmail.com eða @100dagar eða í athugasemdum hér.

1. „Lokið við samninga um erlend lán við vinaþjóðir“

Upphaflega merkti ég þetta búið, en Pressan bendir réttilega á að ekki er búið að skrifa undir. Það er þó ráðgert á morgun, og varla von á að það bregðist úr þessu — en Rússalánið í október kennir okkur að fullyrða varlega.

5. „Sett á fót samráðsvettvang ríkisstjórnar, sveitarfélaga, landbúnaðarins og aðila vinnumarkaðarins“

Á síðu island.is um 100 daga áætlunina er vísað í síðustu grein stöðugleikasáttmálans, en þar segir bara að samningsaðilar samþykki að vinna að framgangi sáttmálans á formlegum samráðsvettvangi. Varla telst sá formlegi vettvangur kominn á fót með því einu?

10. „Tekið ákvörðun um eigendastefnu og eignarhald bankanna í ríkisstjórn“

Á síðu island.is um 100 daga áætlunina er vísað í frumvarp um Bankasýslu ríkisins. En sú sýsla á að vinna eftir umræddri eigendastefnu, ekki ákveða hana — og í athugasemdum við frumvarpið segir: „Mikilvægt er að íslenska ríkið marki eigendastefnu gagnvart fjármálafyrirtækjum sem það á eignarhluti í. Fjármálaráðuneytið vinnur nú í samvinnu við viðskiptaráðuneytið að mótun slíkrar eigendastefnu.“ Frumvarpið er þannig ekki til marks um að ákvörðun um eigendastefnu hafi þegar verið tekin, heldur einmitt öfugt.

15. „Sett á fót tekjustofnanefnd sem hafi það hlutverk að vinna tillögu um breikkun og styrkingu tekjustofna sveitafélaga“

Ég fann engar heimildir um tilurð þessarar nefndar. Á síðu island.is um 100 daga áætlunina er enginn tengill og engin athugasemd við þetta atriði.

28. „Frumvarp um ráðgefandi stjórnlagaþing sem kosið verði til samhliða sveitarstjórnarkosningum 2010 lagt fram“

Ég finn ekki slíkt frumvarp á vef Alþingis, né neinar aðrar heimildir um tilurð þess. Enginn tengill eða athugasemd er við þetta atriði á síðu island.is um 100 daga áætlunina.

30. „Endurskoðun hafin á upplýsingalögum í því augnamiði að auka aðgengi almennings og fjölmiðla að upplýsingum stjórnarráðsins“

Í sams konar samantekt Pressunnar sé ég tengil á tilkynningu um skipun starfshópsins — þar með má þetta teljast afgreitt.

Svar mitt við athugasemd Gauta Kristmannssonar varð svo langt að ég smeygði utan um það nýrri færslu. Gauti sagði:

„Ekki er það rétt að hann hafi ekki fært rök fyrir því að ESB aðild væri nauðsynleg, þau voru vissulega efnahagsleg, en þau snerust um að án aðildar gætum við ekki orðið aðilar að evrusvæðinu með Evrópska seðlabankann sem lánveitanda til þrautavara. Hann gekk kannski út frá því að fundarmönnum væri fullkunnugt um að íslenska krónan væri ekki nothæfur gjaldmiðill, eða í öllu falli margfalt dýrari fyrir land og þjóð eins og komið hefur á daginn nú þegar.“

Auðvitað nefndi Buiter þörfina fyrir aðgengi að lánveitanda til þrautavara, eins og ég kom inn á. Sú röksemd stendur og fellur með raunverulegri gagnsemi þessa aðgengis: hefur það reynst Evrópulöndum vel í þrengingum undanfarins árs? Í það minnsta ekki sýnilega; evrópski seðlabankinn hefur ekki veitt beina aðstoð, bara einstök ríki.

Kannski er gagnið samt raunverulegt, á þann hátt að allir viti að evrópski seðlabankinn getur komið til aðstoðar, og þess vegna missi bankar og ríki minni trúverðugleika en þau hefðu annars misst. Kannski gerir það röksemdina fullgilda, þegar fleiri forsendur eru hafðar í huga. En þar er einmitt punkturinn minn: ég þarf að grufla í því sjálfur, af því að röksemdafærsla í fyrirlestri Buiters var lítil og risti grunnt.

Við vissum öll að aðgengi að lánveitanda til þrautavara væri ein helsta röksemdin fyrir ESB-aðild frekar en einhliða upptöku evru. Varla hlýddi ég á fyrirlestur til þess eins að heyra vel mæltan ræðumann segja mér það aftur?

Gauti sagði líka:

„Hvað auðlindarökin snertir, sem hver maður étur nú upp á eftir öðrum, virðast menn alveg hafa gleymt því að þótt þjóðin eigi fiskveiðiauðlindina að nafninu til þá var hún afhent nokkrum útgerðarmönnum sem notuðu hana til peningaprentunar og fjárfestu síðan villt og galið fyrir peningana um leið og þeir skildu eftir sig sviðna jörð á landsbyggðinni. Þeir sem eru eigendur hennar núna hafa veðsett hana margfalt og eiga ekkert fyrir skuldum og það eru því erlendir kröfuhafar sem eiga hana de facto og mestallur gjaldeyrir sem kemur inn fyrir þessa “auðlind” fer í að borga upp í erlendar skuldir þessara svokölluðu “eigenda”. Það sem þeir geta ekki borgað lendir síðan sennilega á okkur hinum sem “eigum” hana í orði.“

Það er sannarlega afleitt að útgerðin og kvótinn séu dýrum skuldum vafin. Það breytist ekki við inngöngu í ESB. Hvort skánar nú eða versnar sú staða ef við látum frá okkur stjórn á þessum skuldsetta geira, í hendurnar á stofnun sem er alræmd fyrir vonda fiskveiðistjórnun? Væri ekki illskárra, þegar skuldirnar eru upp greiddar og við „eigum“ auðlindina á ný, að hún væri þá a.m.k. enn með lífsmarki?

Núverandi skuldsetning auðlindarinnar er foráttuvond ástæða til að láta sér í léttu rúmi liggja að við látum frá okkur stjórn á henni til frambúðar.

Í leiðinni: frasinn „sem hver maður étur nú upp á eftir öðrum“ er prýðilegt dæmi um þá þreytandi röklausu retorík sem mér þykir einkenna svo mikið af umræðunni. Eins étur hver upp eftir öðrum bæði skuldsetningu sjávarauðlindanna og þörfina fyrir lánveitanda til þrautavara, báða punktana sem Gauti nefndi. Þessi atriði eru á meðal þeirra veigamestu í samhenginu, auðvitað koma þau þá upp aftur og aftur. Það segir nákvæmlega ekki neitt um gildi röksemdanna sjálfra. Þetta er einmitt kjarninn í máli mínu: ég vil sjá menn reka hver öðrum bylmingspústra, ekki svona vindhögg.

Ég er ekki frá því að innlegg Gauta hafi þokað mér aðeins nær andstæðingum ESB. En þeir eru sjálfsagt fullfærir um að hrinda mér til baka.

Ég mætti á fyrirlestur Willems Buiters, „Hvaða gjaldmiðil eiga Íslendingar að nota í framtíðinni?“ Buiter er kraftmikill og skeleggur ræðumaður, og boðskapurinn var skýr og einarður og lítt mengaður af rökstuðningi: Evrópusambandsaðild er eini raunhæfi kosturinn.

Enginn virðist geta tjáð sig um þetta — á hvorn veginn sem er — án þess að gjaldfella mál sitt með æpandi slagsíðu. Buiter var þar engin undantekning.

Sjálfur er ég með galopinn huga og ósannfærður á hvorn veginn sem er, aðild eður ei. Báðar hliðar standa sig illa í að tala til slíks huga. Þær predíka hvor til síns kórs, önnur með þjóðrembu og tilfinningasemi og ofureinföldunum á fullveldi og sjálfstæði, og hin að miklu leyti með gorgeir („það er búið mál, hættum að tala um þessa vitleysu“) og misduldum ávirðingum um að Íslendingar séu of miklir örlagabjánar til að stýra sér sjálfir.

Nálgun Buiters var hvoru tveggja markinu brennd. ESB-aðild er sjálfgefið lokatakmark, það eru í mesta lagi einhver milliskref sem þarf að grufla í. Ókosti þarf ekki að ræða því að aðild er óumflýjanleg.

Í ávirðingum var gesturinn auðvitað varkár, útmálaði ekki Íslendinga sjálfa sem útsveitakrakka sem ESB þyrfti að hafa vit fyrir og skikka til. Þann heiður hlutu Grikkir og Írar. Hver skyldi fá sama sess þegar Buiter talar í Dyflinni og Aþenu? Ég er svosem ekki viðkvæmur fyrir yfirlætinu sjálfu (við verðskuldum það víst, í bili) — en af föðurlegum höfuðhristunum leggur dálítinn keim þeirrar ólýðræðislegu embættismannaelítu sem ESB á að vera, í grýlusögum andstæðinga þess.

Stóri gallinn er vel þekktur: við myndum afsala okkur fullum ráðum yfir einni helstu auðlind okkar, yfirráðum sem við kreistum fram með miklum harmkvælum og erum enn verulega háð. Jújú, við fengjum sjálfsagt eitthvert „sweet deal“ um högun fiskveiða, við inngöngu. Sá samningur myndi gilda í N ár. ESB-aðild kvað vera eilíf og óuppsegjanleg. Þegar kemur að því að framlengja fyrirkomulagið eða semja upp á nýtt, þá erum við krækiber í lyngi í hlíð í útsveit, prómill af Evrópu, og höfum ekki einu sinni valkostinn sem er ómissandi í öllum samningaviðræðum: að labba bara út. Sú afleita samningsstaða er áhyggjuefni, og andsvarið „hvaða vitleysa, hættum að ræða þetta“ er ófullnægjandi.

Buiter snerti ekki á þessum helsta ásteytingarsteini, heldur fullvissaði fundarmenn um að „við yrðum áfram Íslendingar“ þótt við gengjum inn í ESB: „you will not lose your identity.“ Hefur nokkur maður tjáð þær áhyggjur?

Ein aðalrökin fyrir nauðsyn aðildar eru þörfin fyrir aðgengi að lánveitanda til þrautavara í alvörumynt. Hvernig hefur þetta aðgengi reynst þeim löndum sem búa við það, undanfarið ár? Er ekki rétt að Seðlabanki Evrópu hafi enga slíka gjörninga gert, og aðstoð við illa stadda banka hafi lent á viðkomandi ríkjum einum? Þetta var ekki ámálgað í fyrirlestrinum. Mér fannst svolítið eins og ég væri að trufla góðra vina fund ef ég spyrði.

Buiter notaði það snotra myndmál „að ganga inn í Valhöll evrusvæðisins.“ Valhöll á það einmitt sameiginlegt með Evrópusambandinu að það er ekki í boði að vinka Óðni bless og fara heim. Að ramba inn í Valhöll felur í sér að deyja. Gesturinn hefur kannski ekki kunnað við að fylla í eyðuna í þessu myndmáli, láta það fylgja að við liggjum þegar í valnum og valið standi núna einfaldlega á milli Ásgarðs og Niflheima. (En gera ekki valkyrjurnar kröfur um hetjudauða?)

Menn sögðu „thank you for the magnificent lecture,“ mögulega vegna þess að þeir fengu að heyra það sem þeir vildu heyra. Ég mætti með efasemdir um nauðsyn ESB-aðildar, efasemdir um einhliða upptöku evru, og miklar efasemdir um að hanga áfram á krónuskjátunni, albúinn til að láta eyða einhverjum þeirra, en ég fékk að fara með þessar efasemdir óbreyttar.

Kannski eru rök í hagfræði og stjórnmálum bara alltaf svona veik, og ég dekraður af raunvísindum, þar sem rök geta verið næstum óyggjandi (eða alveg óyggjandi, í stærðfræði). Eða kannski voru færð firnasterk rök og mig skortir þekkingu og skilning til að kunna að meta styrk þeirra.

En kannski eru svona fyrirlestrar bara ekki ætlaðir fólki sem vill sannfærast með rökum. Kannski eru þeir ætlaðir til þess eins að hamra á einhliða áróðri eins og hann sé sjálfsagður — „proof by intimidation,“ „by eminent authority,“ „by vehement assertion.“

Nú er að finna einhvern vandaðan fyrirlestur á gagnstæðum kanti og sjá hvort ég verð enn ötulli málsvari hins djöfulsins. Ljóta vesenið. Það væri svo miklu minni fyrirhöfn að vera þegar sannfærður.

Afsakið að þetta sé ekki á íslensku — mér finnst ég ekki alveg þess umkominn að snara því.

If you can keep your head when all about you
  Are losing theirs and blaming it on you,
If you can trust yourself when all men doubt you
  But make allowance for their doubting too,
If you can wait and not be tired by waiting,
  Or being lied about, don’t deal in lies,
Or being hated, don’t give way to hating,
  And yet don’t look too good, nor talk too wise:

If you can dream—and not make dreams your master,
  If you can think—and not make thoughts your aim;
If you can meet with Triumph and Disaster
  And treat those two impostors just the same;
If you can bear to hear the truth you’ve spoken
  Twisted by knaves to make a trap for fools,
Or watch the things you gave your life to, broken,
  And stoop and build ‘em up with worn-out tools:

If you can make one heap of all your winnings
  And risk it all on one turn of pitch-and-toss,
And lose, and start again at your beginnings
  And never breath a word about your loss;
If you can force your heart and nerve and sinew
  To serve your turn long after they are gone,
And so hold on when there is nothing in you
  Except the Will which says to them: “Hold on!”

If you can talk with crowds and keep your virtue,
  Or walk with kings—nor lose the common touch,
If neither foes nor loving friends can hurt you;
  If all men count with you, but none too much,
If you can fill the unforgiving minute
  With sixty seconds’ worth of distance run,
Yours is the Earth and everything that’s in it,
  And—which is more—you’ll be a Man, my son!

— Rudyard Kipling

Stýrivextir á Íslandi eru í dag 15,5%.

Þetta er auðvitað til þess að stemma stigu við þeirri óhóflegu þenslu og einkaneyslu sem framundan er.

… enda kapítalisminn að hrynja.

Ísland rambar á barmi gjaldþrots. Það er ljóst að hugmyndakerfi kapítalismans og frjálshyggjunnar eru fallin. Staða Íslands og álfunnar allrar sannar að ekkert hagkerfi þolir óhefta þenslu. Það er einnig ljóst að það hávaxna fólk sem hingað til hefur haldið um stjórnartaumana er ekki hæft til starfans.

Fjarvera lágvaxinna í efnahagsmálum hefur lengi verið áberandi, enda hafa áherslur lágvaxinna ekki þótt eftirsóknarverðar. Áhættumeðvitund, áherslur á langtímaávinning og samfélagslegan ávinning og gagnsæi þóttu of hamlandi viðhorf á útrásartíma. Hástemmd áhættusækni, oft kennd við víkinga, með skammtímaávinning fyrir einstaklinga að markmiði var það sem gilti. Þessi sömu gildi hafa nú valdið versta efnahagsástandi í manna minnum.

Lágvaxtarfélag Íslands krefst þess að valdhafar landsins dragi hlutaðeigandi til ábyrgðar vegna núverandi stöðu efnahagsmála. Til þess að raunhæf lausn finnist á vandanum þarf að greina og fjalla um orsakirnar. Aðeins útfrá ítarlegri könnun á orsök og afleiðingu er hægt að finna rétt svör.

Þörfin fyrir að uppfylla alþjóðasamninga um samþættingu líkamshæðarsjónarmiða hefur aldrei verið meiri. Forræði hinna hástemmdu gilda með gróðasjónarmið, fífldirfsku, eiginhagsmunasemi að leiðarljósi verður að linna enda eru þau komin í þrot. Sú uppbygging sem framundan er verður að vera á forsendum og forræði beggja hliða hæðarkúrvunnar. Virk þátttaka hinna lágvöxnu og lágstemmdra gilda er forsenda þess að uppbyggingin geti orðið okkur öllum og komandi kynslóðum til heilla.

Reynslan sýnir að þau ríki sem notið hafa leiðsagnar lágvaxinna í uppbyggingu eftir samfélagslegt hrun, standa betur en önnur. Í ljósi ofangreinds krefst Lágvaxtarfélag Íslands þess að stjórnvöld og þjóðin öll opni fyrir nýja hugmyndafræði, áhættumeðvitaða stjórnunarhætti og skipi nýtt fólk til stefnumótunar, jafnt háa sem lága.

[Fyrirmynd]

… fast í stundarkorn í einu, eftir því hvaða lán Seðlabankinn ímyndar sér að hann sé með þá og þá stundina.

Eigum við ekki einmitt lausar lóðir að bjóða á Miðnesheiði?

Stöð 2 og visir.is fluttu frétt um að Guðbjörg Matthíasdóttir hefði selt stóra stöðu í Glitni „korteri áður en bankinn var þjóðnýttur.“ Þess var getið að viðskiptaráðgjafi hennar væri „náinn vinur Davíðs Oddssonar“ og sonur hennar ynni hjá Glitni.

Þetta hljómar auðvitað illa, enda var það líklega ætlunin.

Vitnað var í viðskiptaráðgjafann um málið, en svör hans ekki skýrð nánar fyrir leikmenn. Guðbjörg reynist hafa átt sölurétt („put option“) á hlutabréf Glitnis, sem varð til í september í fyrra og var að renna út.

Ég ætla að reyna að skýra þetta betur út. En fyrst: ég tengist málsaðilum ekki neitt og veit ekkert um málið nema það sem kemur fram í fréttum. Við Davíð erum fimmmenningar. Ég gæti hafa hitt hann á ættarmóti þegar ég var fjórtán ára. Ég hef takmarkaðar mætur á störfum hans sem seðlabankastjóra, og engan sérstakan áhuga á að bera blak af honum. En ég hef áhuga á að ekki sé villt um fyrir fólki.

Söluréttur er samningur um að einhver megi selja ákveðið mörg bréf á ákveðnu verði, á ákveðnum tíma, ef honum sýnist svo. Útgefandi söluréttarins (mótaðilinn í samningnum) skuldbindur sig til að kaupa á því verði, ef rétturinn er nýttur.

Svona samningur verkar sem eins konar trygging á lágmarksverðmæti bréfanna í ákveðinn tíma: hann er verðlaus á lokadegi sínum ef bréfin eru þá dýrari en sem nemur söluverðinu í samningnum (þá myndi eigandinn bara selja bréfin á markaði frekar en nýta söluréttinn) — en ef bréfin eru ódýrari, þá fyllir samningurinn í mismuninn.

Hlutabréf í Glitni höfðu auðvitað lækkað verulega að markaðsvirði undanfarið ár, líka áður en hann var þjóðnýttur. Í söluréttinum fólust því veruleg verðmæti ef hann yrði nýttur, og engin verðmæti ef hann væri látinn renna út.

Þannig var augljóst — óháð yfirvofandi þjóðnýtingu — að sölurétturinn hlyti að verða nýttur, þótt ekki væri nema til þess að kaupa aftur fyrir sömu upphæð á lægra verði (en á svona tímum er skiljanlegt að setja féð frekar á öruggari stað). Að nýta hann ekki væri eins og að sækja ekki tryggingabætur eftir húsbruna, bara af einhverri gjafmildi við tryggingafélagið. Það væri hreinlega að kasta peningum út um gluggann — í fangið á útgefanda söluréttarins — af engri sérstakri ástæðu. Það væri bara út í hött.

En það sem meira er: jafnvel þótt samningurinn hefði runnið út viku síðar og Guðbjörg þá nýtt hann eftir þjóðnýtingu — þá hefði hún fengið sama verð, það verð sem samningurinn kvað á um.

Guðbjörg græddi þannig nákvæmlega ekki neitt á því að selja „korteri áður en bankinn var þjóðnýttur,“ eftir því sem ég fæ best séð. Tímasetningin hefur þá enga raunverulega þýðingu. Innherjaupplýsingar hefðu ekki breytt neinu, jafnvel þótt hún hefði fengið þær.

Þetta hefði verið hægt að taka fram í fréttinni — en þá hefði ekki verið nein frétt.

(… og hver á nú aftur miðlana sem fluttu þessa frétt?)